Navigeer op jaar

TIJDLIJN

In de Texelse Courant van 3 juli 1937 een advertentie voor de lijnvluchten van Schiphol naar Texel. 
Texel voor de oorlog
01 januari 1939

Voor de oorlog woonden er zo'n zevenduizend mensen op Texel, ongeveer de helft van het aantal dat er nu woont. De meeste Texelaars werkten in de landbouw en de visserij. In de jaren dertig kwam het toerisme op gang. Vooral in De Koog en Den Burg openden hotels en pensions. De ooggetuigen vertellen over het Texel uit hun jeugd: de natuur, de kleine dorpen en het boomloze landschap.

Op geschiedenis 24 kan je een film van 11 minuten over Texel in 1938 bekijken, gemaakt door Emile Tilman.

Vronie Halsema
Toerisme
Oudeschild
Nico Eelman
Natuur
Meijert Boon
Jeugd
Hannie en Dieuw Maas
Douwie Roeper
Cor Kievits
Bos
Boot
Bertha Dros
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
Aad Jesse
Uit de Texelse Courant van 19 mei 1934
 
Ooggetuigen
'Het was een heerlijk dorp voor de jeugd', vertelt Douwie Roeper over haar jeugd in Oudeschild.
Cor Kievits vertelt over het Den Burg waar hij opgroeide: een gezellig dorp.
'We hadden niet veel, maar we hebben ons altijd best rijk gevoeld,' vertelt Meijert Boon (De Cocksdorp).
'Het was een rustig eiland,' vertelt Bertha Dros (Oosterend).
Vronie Halsema ging lopend naar school. Haar vader had een klein boerderijtje aan de bosrand en kluste bij voor Staatsbosbeheer, in de piepjonge Dennen.
Aad Jesse vertelt over de reis naar Texel, voor de oorlog
Akkie van de Kerkhof-Kikkert woonde in een boerderij uit 1611 waar 8 slaapkamers voor toeristen in waren gebouwd. Toeristen kwamen per KLM-vliegtuig.
De zussen Maas vertellen over het toerisme in De Koog, toen nog een piepklein dorpje.
'Texel was een boomloos eiland', vertelt Akkie van de Kerkhof-Kikkert.
Theo Witte vertelt over de veranderingen op Texel na de ruilverkaveling (nabij Oosterend).
'Texel was een ruim, ruig en winderig eiland,' vertelt Nico Eelman. Er was geen waterleiding en geen gas (Den Burg).
Militairen bezig met de aanleg van verdedigingswerken langs de kust tijdens de voormobilisatie die in Nederland op 24 augustus 1939 werd afgekondigd. Fotograaf: Nauta, Jan. Bron: Hin, C.M. Collectiecode: LOMT00861 Bron: Texelse Courant. Collectiecode: LOMT00790 Militairen bezig met de aanleg van verdedigingswerken langs de kust tijdens de voormobilisatie die in Nederland op 24 augustus 1939 werd afgekondigd. Fotograaf: Nauta, Jan. Bron: Hin, C.M. Collectiecode: LOMT00862 Militairen nemen deel aan een gasoefening tijdens de voormobilisatie die in Nederland op 24 augustus 1939 werd afgekondigd. Fotograaf: Nauta, Jan. Bron: Hin, C.M. Collectiecode: LOMT00863 
Voormobilisatie
25 augustus 1939

Door de oplopende spanningen in Europa gaat Nederland op 25 augustus 1939 over tot de voormobilisatie. Militairen die met (buitengewoon) verlof waren worden teruggeroepen, strategische plekken worden veiliggesteld en sommige gebouwen, voertuigen en voorraden gevorderd. Deze periode vóór de algemene mobilisatie is nodig om de grote stroom aan soldaten een paar dagen later op te kunnen vangen. Ook op Texel worden soldaten gelegerd. De toeristen wordt gevraagd het eiland te verlaten.

 

Mobilisatie
Militairen bezig met de aanleg van verdedigingswerken langs de kust tijdens de voormobilisatie die in Nederland op 24 augustus 1939 werd afgekondigd. Fotograaf: Nauta, Jan. Bron: Hin, C.M. Collectiecode: LOMT00863 Militairen bezig met de aanleg van verdedigingswerken langs de kust tijdens de voormobilisatie die in Nederland op 24 augustus 1939 werd afgekondigd. Fotograaf: Nauta, Jan. Bron: Hin, C.M. Collectiecode: LOMT00865 Militairen bezig met de aanleg van verdedigingswerken langs de kust tijdens de voormobilisatie die in Nederland op 24 augustus 1939 werd afgekondigd. Fotograaf: Nauta, Jan. Bron: Hin, C.M. Collectiecode: LOMT00866 Slaapplaatsen voor de militairen tijdens de voormobilisatie die in Nederland op 24 augustus 1939 werd afgekondigd. Lokatie vooralsnog onbekend.Fotograaf: Nauta, Jan. Bron: Hin, C.M. Collectiecode: LOMT00867
 
Soldaten van de afdeling zoeklichten opgesteld in de Herenstraat te Den Hoorn (1939). Collectiecode: LOMT00704 Tijdens de mobilisatie werd batterij 'De Hors' gebouwd en werden van de marine twee dubbelloops kanons van 12 cm geleend. Deze waren aangeschaft voor de torpedobootjager Tjerk Hiddes, maar die was nog in aanbouw bij RDM (Rotterdamsche Droogdok Maatschappij). De twee dubbelloops kanons, van ontwerp Bofors en gebouwd door Wilton Feijenoord, werden dicht aan het strand op zware achthoekige betonbeddingen opgesteld. De Duitsers hebben de kanonnen later overgenomen en in bunkers gezet (zuidbatterij). Datum: onbekend. Bron: Gracht, fam. van der. Collectiecode: LOMT00875 Militairen tijden de mobilisatie bij paal 9. Op de achterste rij, knielend 2e van rechts met koksmuts, is Freek van der Gracht. Bron: Gracht, fam. van der. Collectiecode: LOMT00879 Manschappen van de afdeling zoeklichten (I-VIII Z.L.A.tl) opgesteld in de Herenstraat te Den Hoorn. De boerderij, genaamd "De Witte Lieuw", is later afgebroken. Bron: Steilberg, Sonja. Collectiecode: LOMT00914 Manschappen van de afdeling zoeklichten voor hun tijdelijke onderkomen boerderij "De Stolp". Vooraan, tweede van rechts (half liggend) is W.Th. van Hulst (1916-1984). Collectiecode: LOMT00705 Tijdens de mobilisatie werd batterij 'De Hors' gebouwd en werden van de marine twee dubbelloops kanons van 12 cm geleend. Deze waren aangeschaft voor de torpedobootjager Tjerk Hiddes, maar die was nog in aanbouw bij RDM (Rotterdamsche Droogdok Maatschappij). De twee dubbelloops kanons, van ontwerp Bofors en gebouwd door Wilton Feijenoord, werden dicht aan het strand op zware achthoekige betonbeddingen opgesteld. De Duitsers hebben de kanonnen later overgenomen en in bunkers gezet (zuidbatterij). Datum: onbekend. Bron: Gracht, fam. van der. Collectiecode: LOMT00876 1e Detachement Kust-Artillerie; 1e Batterij 12 L. 40 gelegerd bij Paal9. Man met het rode kruis embleem is hospik Oebele van der Woude. Bron: Gracht, fam. van der. Collectiecode: LOMT00881 
Mobilisatie
28 augustus 1939

Op 28 augustus wordt de algemene mobilisatie afgekondigd. Duizenden jonge mannen worden 'onder de wapenen geroepen' en beginnen met het leggen van mijnen, bouwen van schuilkelders en het opwerpen van verdedigingslinies langs de Oude Hollandse Waterlinie. Stellingen worden verstevigd en soldaten worden getraind. Toch verwacht Nederland geen oorlog: er is groot vertrouwen in de neutraliteit van ons land.

 Op Texel worden meer dan 1500 soldaten gelegerd. Batterij de Hors wordt gebouwd, er worden verdedigingswerken opgesteld en zoeklichten neergezet. Het Commando Texel ressorteerde onder De Stelling van Den Helder. De ooggetuigen vertellen over wat zij van de mobilisatie op Texel zagen. 

Theo Witte
Mobilisatie
Leger
Den Helder
Cor Kievits
Batterij
Manschappen van de afdeling zoeklichten (I-VIII Z.L.A.tl) opgesteld in de Herenstraat te Den Hoorn. De boerderij, genaamd "De Witte Lieuw", is later afgebroken. Bron: Steilberg, Sonja. Collectiecode: LOMT00915 Een van de zoeklichten, met wachthokje, van I-VIII Z.L.A.tl. bij Paal 9. Collectiecode: LOMT00706 Tijdens de mobilisatie werd batterij 'De Hors' gebouwd en werden van de marine twee dubbelloops kanons van 12 cm geleend. Deze waren aangeschaft voor de torpedobootjager Tjerk Hiddes, maar die was nog in aanbouw bij RDM (Rotterdamsche Droogdok Maatschappij). De twee dubbelloops kanons, van ontwerp Bofors en gebouwd door Wilton Feijenoord, werden dicht aan het strand op zware achthoekige betonbeddingen opgesteld. De Duitsers hebben de kanonnen later overgenomen en in bunkers gezet (zuidbatterij). Datum: onbekend. Bron: Gracht, fam. van der. Collectiecode: LOMT00877 Boerderij "De Stolp", het eerste onderkomen van de VIIIe zoeklichtafdeling 1e Sectie (ged.). Het regiment kwam, met 3 zoeklichten, op 11 april 1939 van de kazerne in Utrecht aan op Texel. Later is de sectie overgeplaatst naar Loodsmanswelvaren aan de Herenstraat in Den Hoorn. Op 25 mei 1940 vertrokken zij als krijgsgevangenen naar Anna Paulowna. Bron: Steilberg, Sonja. Collectiecode: LOMT00916 Tijdens de mobilisatie werd batterij 'De Hors' gebouwd en werden van de marine twee dubbelloops kanons van 12 cm geleend. Deze waren aangeschaft voor de torpedobootjager Tjerk Hiddes, maar die was nog in aanbouw bij RDM (Rotterdamsche Droogdok Maatschappij). De twee dubbelloops kanons, van ontwerp Bofors en gebouwd door Wilton Feijenoord, werden dicht aan het strand op zware achthoekige betonbeddingen opgesteld. De Duitsers hebben de kanonnen later overgenomen en in bunkers gezet (zuidbatterij). Datum: onbekend. Bron: Gracht, fam. van der. Collectiecode: LOMT00878 Gezicht op Den Hoorn tijdens de mobilisatie. Bron: Steilberg, Sonja. Collectiecode: LOMT00917 Bericht over de mobilisatie in de Texelse Courant van 30-8-1939
 
Ooggetuigen
Theo Witte vertelt over de tekenen van de mobilisatie bij hem in de buurt
Cor Kievits vertelt over de gezelligheid met de gemobiliseerde militairen.
 
Verhoogde Waakzaamheid
07 mei 1940 16:00

Op 7 mei 1940 wordt voor de troepen op Texel om 16 uur de toestand van 'verhoogde waakzaamheid' afgekondigd.

Uit de Texelse Courant van 6 maart 1940
 
 
Oorlogstoestand
09 mei 1940 19:00

Op 9 mei om 19:40 uur worden drie Duitse vliegtuigen gesignaleerd boven De Koog. Om 23:55 geeft het hoofdkwartier van de Stelling van Den Helder telefonisch het bevel: 'Hedennacht van 03:00 uur tot nader bevel volledige graad van strijdvaardigheid.'

Oorlog
Duitsers
Den Helder
De Koog
 
Proclamatie van Koningin Wilhelmina. Bron: AE/00880 (Affiche, Lithografie), Oorlogsaffiches NIOD 1933 - 1946, NIOD/KB 
Duitsland valt Nederland binnen
10 mei 1940 04:00

Tussen 04:00 uur en 05:00 uur 's ochtends komt de officiële mededeling vanuit het hoofdkwartier van de Stelling van Den Helder dat de oorlogstoestand met Duitsland is ingetreden. Die ochtend is de oorlog direct merkbaar. De ooggetuigen vertellen over hun herinneringen aan die eerste oorlogsdag. 

 

Vronie Halsema
Vliegtuig
Theo Witte
Oorlog
Nico Eelman
Mobilisatie
Hannie en Dieuw Maas
Den Burg
Cor Kievits
Bertha Dros
Annie Visser-van Swinderen
Uit de Texelse Courant 11 mei 1940
 
Ooggetuigen
Annie van Swinderen mag op 10 mei haar huis niet meer uit.
Theo Witte: 'Het was een hele mooie dag.'
Bertha Dros vertelt over 'zilveren vogeltjes in de lucht.' Het bleken oorlogsvliegtuigen te zijn.
'Vader kwam niet thuis', vertelt Vronie Halsema over het begin van de oorlog.
'Vader zei: we zitten der in,' vertelt Diew Maas
'Er werd vanuit de tuin met gewone geweren op vliegtuigen geschoten,' vertelt Annie van Swinderen
Nico Eelman vertelt over de aanval op De Mok en het afleveren van NSBers op de Groeneplaats
Cor Kievits vertelt over de aanval op De Mok.
Vernielde hangars en gebouwen op De Mok. Fotograaf: Nauta, Jan. Collectiecode: LOMT00721 
De Mok aangevallen
10 mei 1940 08:00

Vanaf de eerste oorlogsdag wordt Marinevliegkamp De Mok door Duitse vliegtuigen dagen achter elkaar aangevallen. De Mok was een basis voor watervliegtuigen en lag in de Mokbaai, het zuidwesten van Texel. 

Het Nederlandse leger legt ondertussen op strategische plekken versperringen aan, waar je alleen na het noemen van een wachtwoord langs mag. Er worden wachtwoorden gebruikt als 'schapenscheren' en 'Scheveningen' omdat men aannam dat Duitsers dit niet foutloos konden uitspreken. In de loop van de eerste oorlogsdag wordt  ook een begin gemaakt met het gedeeltelijk onder water laten lopen van de polder 'het Noorden'. De zeesluis wordt opengezet. 

Op deze eerste oorlogsdag worden ongeveer veertig mogelijk onbetrouwbare personen, voornamelijk NSB-ers, opgepakt. Burgers komen samen in huizen waar een radio is om het laatste nieuws te horen.  

Vliegtuig
NSB
Duitsers
De Mok
Bombardement
Beschieting
Op de foto staat hospik Oebele van der Woude bij het geraamte van een vernield watervliegtuig in de ruines van een hangar op De Mok. Fotograaf: Nauta, jan. Collectiecode: LOMT00723 Uit de Texelse Courant van 15 mei 1940
 
Neusstandje van de Fokker C.V '648' tijdens de mobilisatie op het vliegveld De Vlijt. Rechtsachter de boerderij Melle. Vlieger sgt. D.J.F. Roxs staat 2e van rechts. Het toestel is op 13 mei 1940 in brand geschoten. Collectiecode: LOMT00128 
Gevechtshandelingen op en rondom Texel
13 mei 1940 18:00

Op 13 mei schiet het luchtdoelgeschut van De Mok een Duits vliegtuig aan dat neerstort in de Waddenzee, op ongeveer twee kilometer ten oosten van Oosterend. Met een motorboot van De Mok wordt de bemanning uit zee gehaald en als krijgsgevangenen naar Den Burg gebracht. Duitse vliegtuigen vallen ondertussen vliegveld De Vlijt aan. Marinevliegenier Daniëls uit Oudeschild bindt met zijn watervliegtuig de strijd aan met de Duitse 'Messerschmitts'. 

Waddenzee
Vliegveld De Vlijt
Vliegtuig
Oosterend
Duitsers
De Mok
Beschieting
Uit de Texelse Courant van 11 mei 1940
 
Proclamatie aan het Nederlandsche Volk! Bron: AG/00483 (Affiche, Lithografie), Oorlogsaffiches NIOD 1933 - 1946, NIOD/KB 
Capitulatie
14 mei 1940 18:00

Proclamatie van generaal Winkelman, waarin de capitulatie van de Nederlandse strijdkrachten bekend wordt gemaakt. De ooggetuigen vertellen wat zij merkten van de capitulatie. 

in het artikel uit de Texelse Courant rechts geeft de redactie een indruk van Texels 'deel in de oorlog'. 

Vronie Halsema
Nico Eelman
Capitulatie
Uit de Texelse Courant 15 mei 1940
 
Ooggetuigen
'Het leven ging gewoon door', vertelt Vronie Halsema
Nico Eelman vertelt over de Nederlandse militairen die waren ondergebracht bij de ULO school
Hotel Texel, nu De Lindeboom, op de Groeneplaats in Den Burg. Destijds was hier het goedbewaakte bureau van de Inselcommandant gevestigd. De foto is genomen door Hans Ernst, die op Texel Inselcommandant was van 9 juni 1940 tot 14 augustus 1941. Collectiecode: LOMT00134 
Texel bezet
18 mei 1940

Op 18 mei 1940 is Texel officieel bezet door de Duitsers. De Duitse Ortskommandant vestigt zich in hotel 'Texel' van Jan Kikkert. Vanaf het bordes aan de Groeneplaats in Den Burg wappert de hakenkruisvlag.

Duitsers
Den Burg
Bezetting
Bezetter
Uit de Texelse Courant van 18 mei 1940
 
Zware bunkers op de duinen als onderdeel van de Atlantikwall. Collectiecode: LOMT00155 De goed bewaakte toegang tot de kustbatterijen. Collectiecode: LOMT00156 Pasjescontrole in de haven van Oudeschild bij het verlaten van de veerboot. Rechts op de foto staat Jurr Beumkes, conducteur van de TESO. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00405 De Duitse Marine-artillerist Martin Beimdieck met zijn pas verworven IJzeren Kruis 2e klasse op de Zuid-batterij. Collectiecode: LOMT00405 Duitse militair bij een dubbelkanon van de door de Duitse bezetter overgenomen en uitgebouwde batterij De Hors. Het afgebeelde geschut/kanon was oorspronkelijk bestemd voor de Hr. MS. Tjerk Hiddes, maar is in de meidagen van 1940 opgesteld in de Nederlandse kustbatterij 12 L. 40, welke later door de Duitsers is versterkt tot de Zuidbatterij. Collectiecode: LOMT00731 
Duitse troepen komen naar Texel.
01 juni 1940

Texel is strategisch gelegen; vlakbij de marinehaven van Den Helder en met toegang tot de Noordzee. Op Texel komt dan ook een sterke Duitse bezetting. De eerste tijd zijn er ongeveer tweehonderd man op Texel, in 1942 zijn het er ongeveer tweeduizend. Het eiland vormt een belangrijk onderdeel van de Atlantikwall, die West-Europa moet beschermen tegen een aanval van de geallieerden. De Duitsers leggen ongeveer vijfhonderd verdedigingswerken aan op Texel; langs de kustgebieden worden mijnenvelden aangelegd en landinwaarts prikkeldraadversperringen. De ooggetuigen vertellen over de aankomst van de eerste Duitse troepen. 

Theo Witte
Nico Eelman
Meijert Boon
Eierlandse Polder
Duitsers
Cor Kievits
Bunker
Batterij
Atlantikwall
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
De Duitse Marine-artillerist Martin Beimdieck op de Zuid-batterij. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00408 Duitsers marcheren door de duinen. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiers op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00408 Luchtdoelgeschut op de dijk bij Oudeschild.Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00408 Fotograaf: Wehlau. Collectiecode: LOMT00151 De eerste Duitsers (bestemd voor de Noordbatterij) arriveerden te paard in De Cocksdorp. Bron: Zuidema, J. Collectienummer: LOMT00138
 
Ooggetuigen
'Jullie mogen nooit geen ruzie meer maken, want het is oorlog,' zei haar moeder tegen Akkie van de Kerkhof-Kikkert. Zij vond de Duitse soldaten wel interessant als kind.
'Er kwamen auto's die we nooit gezien hadden,' vertelt Meijert Boon
'Ik weet nog wel dat de schildwacht een beetje dik aan het doen was', vertelt Cor Kievits
'Het waren gewoon nog snotneuzen,' vertelt Douwie Roeper over de Duitse soldaten
'Om nou te zeggen, heb je ze zien binnenkomen, dat niet,' vertelt Theo Witte
'We stonden op de Groeneplaats en er kwamen auto's aan met Duitse soldaten,' vertelt Nico Eelman
De Duitse soldaten werden vaak afgewisseld, vertelt Cor Kievits. Texel was voor hen een rustplek.
Het achterdek van de Dr. Wagemaker, die op zondagmiddag 6 oktober 1940 werd getroffen door een bom afkomstig van de Blenheim van piloot Sgt Terry Waples. Dekknecht Tijs Boon (60) was iets eerder aan boord dan zijn collega's en werd daarbij dodelijk getroffen. Collectiecode: LOMT00683 
Bootdienst tijdens de oorlog
06 oktober 1940

Tijdens de oorlog blijft de bootdienst van en naar Texel bestaan. Voor niet-eilandbewoners is het moeilijk het eiland op te komen, zij hebben speciale toestemming nodig. Maar de Texelse middelbare scholieren gingen elke dag van Texel met de boot naar Den Helder om daar naar school te gaan. Ooggetuige Nico Eelman was een van hen. 

Op zondagmiddag 6 oktober wordt het dek van de Dokter Wagemaker, destijds het grootste schip van de T.E.S.O. (Texelse eigen Stoombootonderneming), getroffen door een Engelse vliegtuigbom. Dekknecht Tijs Boon was iets eerder aan boord dan zijn collega’s en werd daarbij dodelijk getroffen.

 

School
Nico Eelman
Den Helder
Den Burg
Boot
Bombardement
De stoomboot Dr. Wagemaker. (Bron: teso.nl)
 
Ooggetuigen
Nico Eelman vertelt over zijn dagelijkse tocht met de boot naar Den Helder
Losgeslagen mijn op het Texelse strand. Bron: Hin, C.M. (Zuidhaffel 11, Den Burg) via Frits Witte, De Waal. Fotograaf: Nauta, Jan. Collectiecode: LOMT00692 Begrafenis van de 22-jarige Sergeant Walter Frederick Dennis, uit Edinburgh, Schotland. Zijn lichaam spoelde aan op 22 februari 1941 bij De Cocksdorp op Texel. Hij was de marconist/boordschutter van de Whitley P5012 'GE-G' van het 102 'Ceylon' squadron, afkomstig van de basis Topcliffe in Yorkshire, Engeland. Het toestel was op 15 december 1940 op de terugweg van een bombardementsvlucht naar Berlijn en werd om 23:23 voor de kust bij Egmond aan Zee neergehaald door Feldwebel Hans Rasper in een nachtjager. Links voor op de foto staat politieagent Dingemanse en rechts Arie Maat, de begrafenisondernemer. Collectiecode: LOMT00691 Enkele Texelse dames aan de rand van een bomkrater in Spang tussen Den Burg en Oosterend. Bron: 1940 Hin, C.M. (Zuidhaffel 11, Den Burg) via Frits Witte, De Waal. Fotograaf: Jan Nauta. Collectiecode: LOMT00693 De beschadigde boerderij van Willem Johan Jacobszoon (Wim) Boersen (1905-1976), Zevenhuizen 45 (toen nr. O-132) als gevolg van een bominslag. Bommen zijn waarschijnlijk afgeworpen door een Avro Lancaster van 61 Squadron in de nacht van 02/03.07.42. Deze kampte met problemen met de intercom boven de 'Zuiderzee', brak de missie naar Bremen af en bombardeerde Vliegveld Texel vanaf 10,000 ft. Bron: Bas, Grietje. Fotograaf: Nauta, Jan. Collectiecode: LOMT00740 Tweede distributie stamkaart No. 008509 van de distributiedienst Texel No. persoonsbewijs: 6587 No. eerste distributie stamkaart: 4926 Geslachtsnaam: Witte Voornamen: Hendrikus Antonius Geboortedatum: 11 Dec. 1920 Beroep: Landarbeider Gemeente: Texel Adres: 1. ? K 73 804) Bron: Witte, Rene Collectiecode: LOMT00701 Door gevorderde Texelaars moesten op het strand palen in de grond worden gespoten. De palen waren bedoeld om een eventuele geallieerde landing te bemoeilijken. Links op de foto staat Biem van der Vis Jzn. Bron: Texelse Courant. Collectiecode: LOMT00133 
Oorlog merkbaar op Texel
15 januari 1941

Op Texel is het relatief rustig tijdens de eerste jaren van de oorlog. Maar de oorlog was nooit ver weg: er spoelden losgeslagen mijnen aan op het strand, er stortten vliegtuigen neer op het eiland of in de Noord- of Waddenzee, vliegtuigbommen sloegen flinke kraters. Ook spoelen er soms lichamen van piloten aan. Dit soort gebeurtenissen bracht de oorlog dichtbij voor de Texelaars. De ooggetuigen vertellen hoe zij merkten dat het oorlog was.

in het artikel uit de Texelse Courant hiernaast staat de melding uit 1940, waarin het eiland verboden gebied wordt verklaard voor niet-Texelaars: voor een toeristeneiland een strop, zoals de krant schrijft.

Vliegtuig
Theo Witte
NSB
Nico Eelman
Michel Binsbergen
Jan Roeper
Harry de Graaf
Duitsers
Douwie Roeper
Den Burg
De Cocksdorp
Cor Kievits
Boerderijen
Annie Visser-van Swinderen
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
Aad Jesse
Hotel Texel, nu De Lindeboom, op de Groeneplaats in Den Burg. Destijds was hier het goedbewaakte bureau van de Inselcommandant gevestigd. De foto is genomen door Hans Ernst, die op Texel Inselcommandant was van 9 juni 1940 tot 14 augustus 1941. Collectiecode: LOMT00134 Begrafenis van de gesneuvelde en aangespoelde 22-jarige Duitse vliegenier Obergefreiter Heinrich Kirchwehm. Collectie: Beers-Ertl, Mevr. De foto werd op 29 september 1940 genomen door mevrouw Beers-Ertl vanaf het balkon van haar woning aan de Groeneplaats. Op de voorgrond het terras van hotel Texel. Collectiecode: LOMT00142 13 Juni 1943. Het wrak van de Halifax bommenwerper die neerstortte op het land van Kikkert en Roeper, achter hoeve "Capnie" in de Prins Hendrikpolder. Het toestel verongelukte op zijn 13e (!) vlucht, waarbij vier van de zeven bemanningsleden omkwamen. De foto is afkomstig uit het archief van Rolf Leuch, de man die de bommenwerper neerschoot.Fotograaf: Leuch, Rolf. Copyright: Uitgeverij Langeveld en de Rooy B.V., Den Burg. Collectienummer: LOMT00135 Bomkrater bij Zevenhuizen (Oosterend). Fotograaf: Nauta, Jan Collectiecode: LOMT00741 Begrafenis Duitse militair. Bron: Melle, J. (ontvangen van de zoon van genoemde persoon, via Gelein Jansen. Collectiecode: LOMT01285 De Texelse W.A. (Weerafdeling, de knokploeg van de NSB) staat opgesteld ter gelegenheid van de opening van het kringhuis van de Texelse NSB. In het gebouw is nu café "In den Grooten Slock" gevestigd. Collectiecode: LOMT00694 uit de Texelse Courant van 28 augustus 1940
 

Jan Roeper vertelt over NSB op Texel
Ooggetuigen
'Achtung Minen, pas op mijnen', vertelt Michel Binsbergen
Annie van Swinderen vertelt hoe Texel deels verboden gebied werd tijdens de oorlog.
Douwie Roeper vertelt over de luchtaanvallen
'Waar je als kind ontzettend bang voor was waren de vliegtuigen die overkwamen' vertelt Annie van Swinderen
Akkie van de Kerkhof-Kikkert vertelt over de onderduikers op de boerderij
Annie van Swinderen ziet vanuit haar huis een vliegtuig en een V1 neerstorten. Ze heeft medelijden met de gearresteerde parachutist.
Theo Witte vertelt over de ontruiming van zijn huis
Akkie van de Kerkhof-Kikkert vertelt over haar vader die goederen van een zwarthandelaar kocht.
Harry de Graaf vertelt over de beperkingen op Texel. 'Je kon bijvoorbeeld niet naar het strand.'
Nico Eelman vertelt over de dagelijkse tocht naar Den Helder
Aad Jesse vertelt dat het moeilijker wordt om naar Texel te komen
Cor Kievits vertelt over het aanspoelen van lichamen.
De kleine melding in de Texelse Courant van 1 februari 1941 
Joden moeten zich melden
01 februari 1941

Hoeveel Joden er op Texel woonden is niet precies bekend. Op 1 februari bereikte het bericht dat alle joodse bewoners zich moeten melden Texel. In de Texelse Courant van 1 februari 1941 verschijnt de bekendmaking met de aanmeldingsplicht voor personen van Joodsen bloede. Overal verschijnen de bordjes ' voor joden verboden'. Alleen bij de fotohandel van Jan Nauta verscheen het bordje ' Für Deutsche Wehrmacht verboten', als blijk van zijn anti-Duitse gevoelens.

De joodse families Eli Vlessing en Izaak Vlessing hebben op Texel een goederenhandel in de Waalstraat in Den Burg. Zij handelen in van alles, wolhandel, manufacturen en meubelen. Tijdens de oorlog moeten de families Vlessing Texel verlaten. Voor de zaak worden bewindvoerders aangesteld. Na de oorlog keren alleen Eli Vlessing, zijn vrouw en drie zoons terug.

Onderduiken
Joden
Na de oorlog probeert mevrouw Vlessing haar in bewaring gestelde goederen terug te krijgen.
 
Groepsfoto van Duitse militairen op het eiland. Collectiecode: LOMT00154 Het huisorkest van de zuid-batterij "nicht zum schliessen da". Fotograaf: Doede, Werner. Collectiecode: LOMT00158 De Duitse soldaat waterskiënd op het Marsdiep. Fotograaf: Doede, Werner. Collectiecode: LOMT00157 Een officier van de Kriegsmarine groet de schildwacht voor de Duitse kommandantur Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiers op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00293 Met op de achtergrond de voormalige Nederlandse hangaar staat een aantal Messerschmitt Bf. 109's van het JG52 geparkeerd op het vliegveld, ergens tussen mei en juli 1941. De Messerschmitt op de voorgrond behoort toe aan de Gruppenkommandeur van de I./JG52, Hauptmann Wolfgang Ewald. Bron: Vliegvelden in oorlogstijd, Nederlandse vliegvelden tijdens bezetting en bevrijding, 1940-1945. Collectiecode: LOMT00680 Koffie drinken in het hotel Juliana. Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01286 
Contact tussen Duitsers en Texelaars
01 juni 1941

Op Texel hebben de Duitse soldaten weinig om handen. In de kustbatterijen worden de soldaten beziggehouden in afwachting van de vijand. De soldaten knutselen, vertroetelen huisdieren en organiseren zwemwedstrijden. De Zuidbatterij heeft een huisorkest en maakt een loflied op De Mok. Er wordt zelfs gewaterskied. De relatie tussen Duitsers en Texelaars is over het algemeen vrij goed. De ooggetuigen vertellen hoe zij met de bezetter omgingen.

Zuidbatterij
Vronie Halsema
Vriendschap
Vijand
Soldaat
Oudeschild
Nico Eelman
Huug Snoek
Duitsers
Douwie Roeper
Den Burg
Cor Kievits
Annie Visser-van Swinderen
Voetbalelftal op een weiland ergens buiten Den Burg. Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01287 In het park bij de Hervormde kerk. Gewapend Duitse soldaat J. Melle staat rechts op de foto. Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01287 Gewapend Duitse soldaat J. Melle op een besneeuwd strand. Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01287 Groep Duitse soldaten in het park bij de Hervormde kerk. Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01290 In het park bij de Hervormde kerk. Gewapend Duitse soldaat J. Melle staat rechts op de foto.Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01290 Groep Duitse soldaten in het park bij de Hervormde kerk. Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01290
 
Ooggetuigen
De vader van Annie van Swinderen is radiotechnicus en geeft per ongeluk de verboden Engelse zender door aan Den Burg.
Annie van Swinderen woonde naast een onderkomen van Duitse soldaten.
'Het bleef de vijand,' vertelt Cor Kievits
'We hebben altijd soldaten om huis gehad', vertelt Annie van Swinderen
Douwie Roeper over de omgang met Duitse soldaten
Douwie Roeper vertelt over de omgang met Duitse soldaten
Douwie Roeper vertelt dat ze een baantje bij de Duitsers wilde.
Huug Snoek vertelt over de hechte relatie tussen Duitsers en Texelaars
Vronie Halsema vertelt over de 'rotmoffen'
'Je weet best wel wat er aan de hand is,' vertelt Nico Eelman
 
Duitsland valt de Sovjet-Unie binnen
22 juni 1941

In de zomer van 1941 valt Duitsland de Sovjet-Unie aan. Het Duitse leger maakt veel soldaten van het Rode Leger krijgsgevangen. De gevangenen sterven massaal aan besmettelijke ziekten en ondervoeding in de krijgsgevangenkampen.

Sovjet-Unie
Soldaat
Slachtoffers
Russen
Krijgsgevangenen
Duitsland
Duitsers
Annie Visser-van Swinderen
 
Mouwembleem Georgiers. Bron: Kalkman, Wim. Collectiecode: LOMT00969 'De Kaukasus vrij!' Propagandamateriaal van Nazi-Duitsland. (Bron: mina.ru) 
Ostlegionen
01 december 1941

Vanaf eind 1941 begint het Duitse leger met de opbouw van de 'Ostlegionen' (oostlegioenen). Dit waren militaire eenheden die waren samengesteld uit soldaten uit de niet-Russische minderheden van de Sovjet-Unie. Veel Georgiërs, Tsjetsjenen, Osseten en Oekraïners hadden te lijden gehad onder de Stalinistische terreur in de Sovjet-Unie.  

Onder veel volkeren bestond bovendien nog een onafhankelijkheidsdrang, die door de gedwongen collectivisatie van de landbouw, het opgelegde communistische systeem en de onderdrukking van de godsdienst versterkt werd. De Wehrmacht maakte gebruik van deze gevoelens in haar pogingen de niet-Russische krijgsgevangenen over te halen zich bij het Duitse leger aan te sluiten. 

Voor veel krijgsgevangenen was lijfsbehoud de belangrijkste reden om in Duitse dienst te treden. Zij verbleven in gigantische krijgsgevangenenkampen onder barre omstandigheden. De kans om te overleven was klein. Geschat wordt dat er tussen de 1 á 1,5 miljoen man tot de Ostlegionen toetrad.

De Ostlegionen waren geen zelfstandige legers maar bestonden uit kleinere eenheden, die onder Duitse leiding stonden. De uniformen onderscheidden zich van die van de Duitsers door het gebruik van nationale symbolen en traditionele klederdracht. Ooggetuigen Evgeni Artemidze en Grisha Baindurashvili vertellen hoe zij onderdeel werden van het Georgische Ostlegion. 

 

Vijand
Verraders
Stalin
Sovjet-Unie
Soldaat
Russen
Ostlegionen
Oostfront
Leger
Krijgsgevangenen
Kaukasiërs
Grisha Baindurashvili
Gewond
Georgiërs
Evgeni Artemidze
Eten
Duitsland
Duitsers
Bertha Dros
De vaandelwacht van het 822 Georgische infanteriebataljon 'Konigin Tamara' in vol ornaat, tijdens een medaille-uitreiking op het paradeterrein te Zandvoort. Bron: Wim Kalkman. Collectiecode: LOMT00822 Enkele bladzijden uit een Duits-Georgisch militair woordenboekje, gevonden op Texel in mei 1945. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00412
 
Ooggetuigen
Baindurashvili en Artemidze over hoe zij krijgsgevangen werden gemaakt.
Bertha Dros hoort van een Georgier waarom hij in Duitse dienst ging
Grisha Baindurashvili vertelt hoe hij vanuit het krijgsgevangenenkamp bij het Duitse leger terecht kwam.
 
Natuurfilm
01 april 1942

Dat er op Texel maar weinig gebeurde blijkt wel uit het feit dat er in 1942 nog in alle rust een natuurfilm werd opgenomen. Natuurfilmer Nol Binsbergen was speciaal tijdens de oorlog naar Texel gekomen om samen met filmmaker Herman van der Horst de vogels en de natuur van Texel te filmen. Zijn zoon, ooggetuige Michel Binsbergen, vertelt over het filmen op Texel. 

Natuur
Michel Binsbergen
Film
Bos
Herman van der Horst. Bron: www.wadnu.nl
 

De natuurfilm die Nol Binsbergen & Herman van der Horst op Texel maakten.
Ooggetuigen
Michel Binsbergen woonde tijdens de oorlog aan de bosrand. Zijn vader was filmer Nol Binsbergen
Locomotief op de haven van Oudeschild. Vier van deze locomotiefen reden met kipkarren vanaf de haven door de duinen tot de Badweg bij De Koog voor de aanvoer van materiaal ten behoeve van de bunkerbouw e.d. De jeugd van Oudeschild reed graag mee met het treintje, maar daaraan kwam op 14 februari 1943 een eind toen een locomotief ter hoogte van De Schans werd beschoten door twee Engelse vliegtuigen. De machinist werd daarbij gedood, maar stoker Teun Dekker kwam met de schrik vrij. Op de foto staat in de deuropening Greetje, de dochter van schipper Kooiman. Bron: Blok-Kooiman, Mevr. Collectiecode: LOMT00140 Bron: Waddenvriend Weblog. Collectiecode: LOMT00383 
Locomotief
14 februari 1943

Tijdens de Tweede Wereldoorlog liep er in Den Burg vanaf de verdedigingswerken "Texla" een spoortje tot achter de algemene begraafplaats. Hiermee werd zand vervoerd voor de aanleg van verdedigingswerken. De uitgegraven gracht is nog steeds bij de algemene begraafplaats te zien. Ook de 40 bunkers in het bos aan het einde van het Gerritlandersdijkje zijn met zand bedekt dat met een spoorlijntje werd aangevoerd. Er liep ook een spoorlijntje over het zuidelijk deel van Texel. Met deze lijn werd materiaal aangevoerd voor de bouw van de Atlantikwall. De reis per trein van Oudeschild naar De Koog duurde ongeveer twee uur.  De jeugd van Oudeschild reed graag mee met het treintje, maar daaraan kwam op 14 februari 1943 een eind toen een locomotief ter hoogte van De Schans werd beschoten door twee Engelse vliegtuigen. De spoorlijnen zijn tot 'Dolle Dinsdag' (5 september 1944) door de Duitsers gebruikt. 

Texla
Plezier
Oudeschild
Jeugd
Geallieerden
De Koog
Bunker
Beschieting
Begraafplaats
Atlantikwall
Bron: Waddenvriend Weblog. Collectiecode: LOMT00384 Bron: Waddenvriend Weblog. Collectiecode: LOMT00385 Bron: Waddenvriend Weblog. Collectiecode: LOMT00386
 
Op de foto vertrek en/of aankomst in de haven van Oudeschild. Bron: Battger, Gerhard; Am Recknitzhang 6; D-18320 Daskow; Duitsland. Collectiecode: LOMT00051 Brits-Indische krijgsgevangenen die dienst deden in het Duitse leger. De man rechts is Mohammed Ali, de man links is onbekend. Beiden kwamen wel eens koffie drinken bij de familie Prins op Oud-Duinoord. Bron: Timmer, Corrie. Collectiecode: LOMT00473 Op de foto vertrek en/of aankomst in de haven van Oudeschild. Bron: Battger, Gerhard; Am Recknitzhang 6; D-18320 Daskow; Duitsland. Collectiecode: LOMT00053 Aankomst Brits-Indiërs. Bron: Welch, Ted. Collectiecode: LOMT00734 Brits-Indiërs tussen Texelaars. Bron: Bremer, Aris. Collectiecode: LOMT00761 
Brits-Indiërs
23 mei 1943

Op Texel werden er tijdens de oorlog verschillende 'vreemde' toepen gelegerd. Italianen, Brits-Indiërs, Kaukasiërs en ten slotte Georgiërs. Op 21 mei 1943 arriveren Brits-Indiërs op Texel. Ze waren in Noord-Afrika krijgsgevangen gemaakt en in Duitse dienst gegaan.

Het bataljon werd op Texel ingezet bij de kustverdediging. De Sikhs in het regiment mochten een tulband dragen om hun haar bij elkaar te houden, wat zij vanwege hun geloof niet mochten afknippen. Op 17 september vertrok het bataljon weer van Texel. Ze zouden plaatsmaken voor meer 'vreemde troepen': de Noord-Kaukasiërs en Georgiërs. Voor de Texelaars waren de Brits-Indiërs een bezienswaardigheid. De ooggetuigen vertellen wat zij van die 'vreemde snuiters' vonden.  

Vuurtoren
Nico Eelman
Meijert Boon
Hannie en Dieuw Maas
De Koog
Brits Indiërs
Atlantikwall
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
Duitse militairen met enkele Brits-Indiërs die behoorden tot het Eerste Bataljon Infanterie Regiment 950 (II./ind.I.R.950); Zij waren op het eiland voor de kustverdediging. Fotograaf: Fahrenbach, Alfred. Bron: Wachtel, Andreas. Collectiecode: LOMT01072 Brits-Indiërs tussen Texelaars. Bron: Bremer, Aris. Collectiecode: LOMT00762 Duitse militairen met enkele Brits-Indiërs die behoorden tot het Eerste Bataljon Infanterie Regiment 950 (II./ind.I.R.950); Zij waren op het eiland voor de kustverdediging. Fotograaf: Fahrenbach, Alfred. Bron: Wachtel, Andreas. Collectiecode: LOMT01073 Duitse militairen met Brits-Indiërs. Collectiecode: LOMT00736 Duitse militairen met enkele Brits-Indiërs die behoorden tot het Eerste Bataljon Infanterie Regiment 950 (II./ind.I.R.950); Zij waren op het eiland voor de kustverdediging. Fotograaf: Fahrenbach, Alfred. Bron: Wachtel, Andreas. Collectiecode: LOMT01074 Mouwembleem 'Freies Indien'. Collectiecode: LOMT00737
 

In de jaren tachtig maakte Twee Vandaag een reportage over de Brits-Indiërs
Ooggetuigen
Huug Snoek vertelt waarom de vreemde troepen voor de Duitsers gingen werken
'Het woestijnzand zat nog in hun broekspijpen,' vertelt Michel Binsbergen.
'Zulke mensen was je niet gewend,' vertellen de zussen Maas
'Ze waren gekleurd en dat waren we ook niet gewoon,' vertelt Meijert Boon
'We vonden dat best wel eng, zulke mannen,' vertelt Akkie van de Kerk-hof-Kikkert
'Er zijn zwartjes in de haven!' vertelt Nico Eelman
Zandvoort: Tweede van links, de Georgische Oberleutnant Basilius Indschia met op de achtergrond een wapperende vlag met Swastika. Collectienummer: LOMT00077 De vaandelwacht van het 822 Georgische infanteriebataljon 'Konigin Tamara' in vol ornaat, tijdens een medaille-uitreiking op het paradeterrein te Zandvoort. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00397 Luitenant Sjalwa Loladze, onderscheiden met de dapperheidsonderscheiding tweede klasse in zilver. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00398 De commandant van de 16e Luftwaffefelddivision, de generaal-majoor Sievers, spelt Majoor Klaus Breitner een speciaal voor Ostvolker ingestelde onderscheiding op. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00399 Majoor Klaus Breitner decoreert de in traditioneel Kaukasische klederdracht geklede 1e luitenant Basilius Indschia. Luitenant Sjalwa Loladze staats rechts op de foto. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00399 Majoor Klaus Breitner decoreert zijn manschappen. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00399 
Georgische infanteriebataljon in Zandvoort
01 september 1943

Naarmate het Duitse leger verder werd verslagen nam het vertrouwen van de Duitsers in de Ostlegionen af. De Duitsers waren bang dat zij in gevechten met het Rode Leger zouden overlopen. Geleidelijk werden de meeste eenheden verplaatst naar het westen, waar zij de Atlantikwall moesten verdedigen. 

Op 1 september 1943 bereikt het 822e Georgische infanteriebataljon via Frankrijk Zandvoort. Daar houden de Georgische militairen zich voornamelijk bezig met het bewaken van de kustverdediging. In mei 1944 reikt de commandant van het bataljon het 'Tapferkeits-und Verdienstauszeichnungen Fur Angehorige der Ostvolker' uit. De speciaal voor Sovjet-militairen in Duitse krijgsdienst ontworpen onderscheiding. Op de foto's staan de militairen in vol ornaat op het paradeterrein in Zandvoort. 

Van de Zandvoortse bevolking komen er klachten dat de Georgiërs aardappelen van het land stelen. Ondertussen leggen de Georgiërs contact met het plaatselijke communistische verzet (CPN). Hierin zit onder andere Annie Averink, verzetsnaam Annie Klein, die tijdens de Opstand later nog een rol zou spelen. Ooggetuige Evgeni Artemidze gaf zich bij de gesprekken uit voor politiek leider van de Georgiërs. 

De Georgiërs leveren de verzetsgroepen wapens, explosieven en voedsel uit de depots. Ook maken ze kustmijnen onklaar om een eventuele geallieerde landing mogelijk te maken. Ooggetuigen Evgeni Artemidze en Grisha Baindurashvili vertellen over hun aankomst in Zandvoort en de contacten met het verzet. 

Zandvoort
Verzet
Soldaat
Sjalwa Loladze
Russen
Ostlegionen
Oostfront
Grisha Baindurashvili
Georgiërs
Evgeni Artemidze
Atlantikwall
Majoor Klaus Breitner spreekt zijn bataljon toe, terwijl generaal-majoor Sievers en zijn gast Reichsgerichtsrat Oberst Dr. Teuffel en zijn Luftwaffe-adjudant, toeluisteren. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00399 Gekleed in traditioneel Kaukasische klederdracht, tijdens een medailleuitreiking in Zandvoort. Links: Basilius Indscha (hij is op 6 april door eigen mensen vermoord). Rechts: Nikolai Antonowitz Melikia. Bron: Kalkman, Wim. Collectiecode: LOMT00819 1e luitenant Basilius Indschia tijdens zijn toespraak. Generaal-majoor Sievers staat links, en Majoor Klaus Breitner rechts. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00403 Georgiërs in Zandvoort, met geheel rechts de contactman (naam onbekend) van mw. C.Boon-Verberg op Texel. Hij is in de opstand gesneuveld. Bron: Kalkman, Wim. Collectiecode: LOMT00820 De vaandelwacht van het 822 Georgische infanteriebataljon 'Konigin Tamara' in vol ornaat, tijdens een medaille-uitreiking op het paradeterrein te Zandvoort. Bron: Kalkman, Wim. Collectiecode: LOMT00821 De vaandelwacht van het 822 Georgische infanteriebataljon 'Koningin Tamara' in vol ornaat, tijdens een medaille-uitreiking op het paradeterrein te Zandvoort. Bron: Kalkman, Wim. Collectiecode: LOMT00822
 
Ooggetuigen
Evgeni Artemidze vertelt hoe hij vanuit Zandvoort contact opnam met het communistische verzet en naar Texel werd gestuurd.
De Kaukasiër 'Dikke' Boris. Hij kwam wel eens koffie drinken bij de familie Prins op Oud-Duinoord. Boris (Chamid) Kamergojew, jurist, dook onder op Texel toen het Noord-Kaukasisch bataljon werd overgeplaatst. Hij vocht later mee met de Georgiërs tijdens de Russenoorlog. Bron: Timmer, Corrie. Collectiecode: LOMT0047 
Noord-Kaukasisch bataljon
16 september 1943

Het Noord-Kaukasisch bataljon, als onderdeel van de Ostlegionen op 6 december 1942 opgericht in Wesola, Polen, wordt op Texel gestationeerd. Het Noord-Kaukasische bataljon vervangt de Brits-Indiërs die op Texel gelegerd waren. De Duitsers dachten dat de Brits-Indische soldaten niet geschikt waren voor een koude winter.

Veel contact hebben de meeste Texelaars niet met de Noord-Kaukasiërs, ook wel Berg-Kaukasiërs genoemd. Maar er zijn uitzonderingen. Texelaars proberen met de vreemde troepen te praten, spelen spelletjes en eten met elkaar. Er worden zelfs kinderen met wel erg donker haar geboren. De ooggetuigen vertellen over hun ontmoetingen met de Noord-Kaukasiërs. 

Grisha Baindurashvili vertelt dat ook de Georgische soldaten Nederlands nakomelingen voortbrachten.

Ostlegionen
Nico Eelman
Michel Binsbergen
Meijert Boon
Marianne Bonne
Kees Dros
Kaukasiërs
Grisha Baindurashvili
Bertha Dros
Baby's
De jurist Boris (Chamid) Kamergojew die tot het Nordkaukasisches Infanterie-Bataillon 803 behoorde. Toen het Noord-Kaukasisches Infanterie-Bataillon 803 van Texel werd overgeplaatst, dook hij op het eiland onder en vocht mee met de Georgiers tijdens de opstand. Bron: Wim Kalkman. Collectiecode: LOMT00824
 
Ooggetuigen
Michel Binsbergen vertelt over een Kaukasiër die thuis komt schaken en heimwee heeft.
Bertha Dros vertelt over de kennismaking met de vreemde troepen
Bertha Dros vertelt over Kaukasiers over de vloer die komen muziek luisteren brood kopen en drinken
Nico Eelman vertelt over de Kaukasiërs die bij hem om de hoek gelegerd waren
'Het contact werd niet aangemoedigd', vertelt Michel Binsbergen
'Een van die mensen had hier ook nog een dochter,' vertelt Meijert Boon
Marianne Bonne over haar Kaukasische vader
Bertha Dros vertelt dat haar broer misschien de zoon van een Kaukasiër is
Bertha Dros gist naar de vader van haar broer
Kees Dros vertelt over zijn vermoedens van een Kaukasische vader
Kees Dros probeert via zijn moeder uit te vinden of hij een andere vader heeft.
Kees Dros krijgt wetenschappelijk bewijs voor zijn Kaukasische vader.
Grisha Baindurashvili vertelt dat ook Georgische baby's worden geboren.
Enkele gewapende Duitse soldaten op het dek van de Dr. Wagemaker in de haven van Oudeschild. J.Melle staat links op de foto. Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01295 Twee Duitse soldaten op de fiets bij de haven van Oudeschild. J.Melle staat links op de foto. Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01296 Aankondiging van spertijd. Bron: Koninklijke Bibliotheek/Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie. Collectiecode: LOMT00739 Collectiecode: LOMT01062 Tweede distributie stamkaart No. 000275 van de distributiedienst Texel No. persoonsbewijs: 192 No. eerste distributie stamkaart: 6226 Geslachtsnaam: Bakker (echtg. v. Witte). Collectiecode: LOMT00701 Twee Duitse soldaten lopend in de Parkstraat in Den Burg. J.Melle staat rechts op de foto. Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01297 
Dagelijks leven
01 mei 1944

Eten, drinken en onderdak zijn de belangrijkste levensbehoeften. Tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt het in heel Nederland steeds lastiger om daarin te voldoen. Het eten gaat op de bon en de zwarte handel bloeit. Vooral in het laatste oorlogsjaar is er veel schaarste. 

Ook wordt de vrijheid van mensen ingeperkt. Zo moet men een persoonsbewijs hebben, zich aan de spertijd en verduisteringsvoorschriften houden. Mannen worden opgeroepen om te werken voor de Arbeidsdienst of om te gaan werken in Duitsland. Velen duiken onder om aan de 'Arbeitseinsatz' te ontkomen. Ook de media worden aan banden gelegd. Kranten moeten schrijven wat de bezetter zegt. Veel Nederlanders luisteren stiekem naar de Engelse radio en radio Oranje die uit Engeland uitzendt. 

Ook op Texel beïnvloedt de bezetting het dagelijks leven. Er lopen veel Duitse soldaten op het eiland rond. Delen van het eiland zijn spergebied: verboden gebied voor burgers. Ook mogen de eilandbewoners tussen 21:00 en 4:00 niet op straat zijn. Maar anders dan in grote delen van Nederland is er op Texel genoeg eten en maken de eilandbewoners zelf hun producten. De ooggetuigen vertellen over het dagelijks leven tijdens de oorlog. 

Werk
Toerisme
Theo Witte
School
Razzia
Plezier
Onderduiken
Nico Eelman
Michel Binsbergen
Meijert Boon
Harry de Graaf
Hannie en Dieuw Maas
Eten
Duitsers
Douwie Roeper
Cor Kievits
Bertha Dros
Assen
Arbeitseinsatz
Annie Visser-van Swinderen
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
Aad Jesse
Duits soldaat J. Melle met de fiets bij de haven van Oudeschild. Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01298 Duitse militair zittende in een strandstoel; Foto waarschijnlijk gemaakt in Den Burg. Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01298 Groep Duitse soldaten, waarvan 1 met een accordeon; De jonge vrouw op de foto is schoonmaakster. Foto waarschijnlijk gemaakt in Den Burg Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01301 Groep Duitse soldaten; Foto waarschijnlijk gemaakt in Den Burg... Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01302 Volgens J.Melle: Kameradschaftsabend 1. Mai 1941 (Texel). In der Mitte sitzend unser "kommissar". Lokatie onbekend... Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01304 Zeemijn op het strand. Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01305 Vereidigung 26.3.41. In het park? Bron: Melle, J. Collectiecode: LOMT01306
 
Ooggetuigen
Bertha Dros vertelt over eten bemachtigen tijdens de oorlog
Bas van der Beek vertelt over zijn liefde voor een NSB meisje
Douwie Roeper vertelt hoe haar vader 3 Texelaars liet onderduiken in zijn fabriek
De broer van Annie van Swinderen wordt opgeroepen voor de Arbeitseinsatz. Enkele jaren later komt hij doodziek terug.
'Er was evengoed nog een heleboel vrijheid,' vertelt Meijert Boon
Nico Eelman vertelt over de verordeningen van de bezetter
Theo Witte vertelt over de beslaglegging op de agrarische producten
'Gaandeweg veranderde het leven', vertelt Bertha Dros. Ze beschrijft een razzia in Oosterend.
Harry de Graaf vertelt over de ruilhandel die zijn vader bedreef
Douwie Roeper vertelt over de speciale oorlogsproducten die haar vader maakte.
Akkie van de Kerkhof-Kikkert vertelt over de stroop die haar vader van suikerbieten maakte
Akkie van de Kerkhof-Kikkert vertelt over de markeringsballon die haar vader ving om kleding van te maken
'Het was geen leuke kindertijd.' De zussen Maas vertellen dat er maar weinig te doen was tijdens de oorlog.
Douwie Roeper vertelt over dansles tijdens de oorlog.
Michel Binsbergen vertelt over het gebrek aan brandstof
Aad Jesse vertelt hoe hij tijdens de oorlog van Amsterdam naar Texel fietste.
'Wij werken niet voor de Duitsers.' Cor Kievits vertelt over het onderduiken
Harry de Graaf herinnert zich - als kleuter - de oorlog als heel gezellig
 
De Koog grotendeels ontruimd
25 mei 1944

Mei 1944 wordt een groot deel van het gebied rondom De Koog ontruimd. Ooggetuige Michel Binsbergen vertelt dat in die tijd ook zijn vader van het eiland af moet. 

Michel Binsbergen
De Koog
 
Ooggetuigen
'Dat filmen was al verdacht,' vertelt Michel Binsbergen
 
D-Day
06 juni 1944

Op 6 juni 1944 landen de Gealiieerde troepen in Normandië, Frankrijk. Heel Nederland hoopte op een snelle bevrijding. Sommige Duitsers en NSB-ers raakten in paniek en trokken richting Duitsland. Ook in Zuid-Europa en Oost-Europa waren de Duitse troepen aan de verliezende hand. Het einde van de Duitse bezetting leek nabij.

Sovjet-Unie
Oostfront
Geallieerden
Duitsland
Duitsers
Bevrijding
D-Day. Bron: wikipedia.
 
Kamp Neuengamme (Bron: Stichting Vriendenkring Neuengamme) 
Vader Cor Kievits opgepakt
01 augustus 1944

Naarmate de oorlog vordert worden er in Duitsland steeds meer mannen opgeroepen voor het leger. Daardoor ontstaat er een tekort aan arbeidskrachten in de fabrieken. Om dit tekort op te lossen dwingt de bezetter mensen om te werken. Veel mannen duiken onder. In totaal worden ruim 600.000 Nederlanders in Duitsland tewerk gesteld. Cor Kievits zit tijdens de oorlog ondergedoken om aan deze 'arbeitseinsatz' te ontkomen. In augustus 1944 wordt zijn vader opgepakt. Via kamp Amersfoort wordt hij naar Duitsland afgevoerd. Daar sterft hij uiteindelijk in werkkamp Neuengamme. Ooggetuige Cor Kievits vertelt over de arrestatie van zijn vader.

Razzia
Onderduiken
Explosie
Cor Kievits
Arbeitseinsatz
uit de Texelse Courant van 28-4-1945 Tekening van een barak in kamp Neuengamme. (Bron: Stichting Vriendenkring Neuengamme)
 
Ooggetuigen
Cor Kievits vertelt hoe zijn vader werd opgepakt
 
Dolle dinsdag
05 september 1944

Ten onrechte is er gemeld op radio Oranje dat Breda al bevrijd is. Nederlanders denken dat het hele land nu snel bevrijd zal zijn. Duitsers en NSB-ers slaan op de vlucht. Al snel blijkt dat de berichten voorbarig waren en keren de Duitsers en NSB-ers terug. Op 14 september 1944 wordt Maastricht als eerste grote stad bevrijd. 

Ooggetuige Bas van de Beek studeerde tijdens de oorlog in Den Briel. Toen de Geallieerden opstoomden vanuit het zuiden vonden zijn ouders het te gevaarlijk worden. 

School
Bevrijding
Bas van der Beek
 
Ooggetuigen
'Het was een avontuurlijke reis', vertelt Bas van de Beek
 
Luchtslag boven Texelstroom
29 september 1944

Luchtslag boven de Texelstroom. Meer dan 20 Duitse schepen worden belaagd door de RAF op 25 september 1944. De witte wolkjes zijn afkomstig van ontplofte granaten, afgevuurd door de kustbatterijen en schepen. Op de achtergrond is duidelijk Texel te zien met de Mokbaai en 't Horntje.  

Geallieerden
Duitsers
Bron: Imperial War Museum, Londen. Collectienummer: LOMT00137
 
Bron: onbekend. Collectiecode: LOMT00318 Bron: onbekend. Collectiecode: LOMT00320 Bron: onbekend. Collectiecode: LOMT00321 Bron: onbekend. Collectiecode: LOMT00322 
Texelse mannen naar Assen
10 november 1944

Alle Texelse mannen tussen de 17 en 36 jaar moeten zich melden op het Duitse hoofdkwartier ' Texla' voor dwangarbeid in Assen. De Texelaars moeten er lopend op hun versleten schoenen of klompen via de Afsluitdijk heen. In Asssen moeten ze, samen met zo'n 10.000 andere Nederlanders, verdedigingslinies opwerpen voor de terugtrekkende Duitse legers. Ze graven diepe sleuven in de grond om tanks tegen te houden. De ooggetuigen vertellen over de tocht naar Assen en onderduiken. 

Onderduiken
Nico Eelman
Huug Snoek
Duitsers
Boot
Bas van der Beek
Assen
Arbeitseinsatz
Bron: onbekend. Collectiecode: LOMT00323 Bron: onbekend. Collectiecode: LOMT00326 Collectiecode: LOMT00123 Bron: onbekend. Collectiecode: LOMT00335 Uit de Texelse Courant van 3-02-1945
 
Ooggetuigen
Bas van de Beek duikt onder
Nico Eelman vertelt over zijn tocht naar Asssen
Jan Roeper vertelt hoe hij onder de dwangarbeid in Assen uit kwam
Eind juni vertrekken de Amsterdammertjes weer van het eiland (uit de Texelse Courant van 23-06-1945) 
Hongerwinter
01 februari 1945

In West-Nederland is door een strenge winter en een Duitse blokkade van voedseltransporten een enorme voedsel- en brandstofschaarste ontstaan. Tijdens de hongerwinter van 1944/45 komen kinderen uit Amsterdam, die er door honger en kou slecht aan toe zijn naar Texel. Daar zijn de omstandigheden beter. Texelse gezinnen nemen de 'Amsterdammertjes' op. De ooggetuigen vertellen over de magere kinderen die op Texel aankomen. 

Meijert Boon
Hulp
Bas van der Beek
Annie Visser-van Swinderen
Amsterdammertje
Aad Jesse
Wie wil een Rooms-Katholiek Amsterdammertje? (Texelse Courant, 27-01-1945)
 
Ooggetuigen
'De pastoor vroeg of we Amsterdamse kinderen in huis wilden hebben,' vertelt Annie van Swinderen.
Bas van de Beek vertelt over de verschillende mensen bij hem thuis.
'Er was hier genoeg eten', vertelt Meijert Boon
'Men huilde', vertelt Aad Jesse
De Georgische 1e luitenant Basilius Indschia in het midden tussen twee onbekende dames. Hij was de verbindingsofficier tussen de Georgiërs en de Duitsers in het 822 (Georgische) infanteriebataljon. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT0093 Foto van enkele Georgiërs, aangetroffen op Texel. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00418 Majoor Klaus Breitner, de bataljonscommandant, en zijn staf. Op de foto staan verder (van links naar rechts): Sjalwa Loladze (Engels: Shalva Loladze; Duits: Schalwa Loladse), Luitenant Frst Bakradze, Maller, ?, Oberleutnant Josef Krieger, Kertscher, Heinrich Wildemann (arts), ?, ? (Georgische arts), Klaus Breitner, Heinrich Rothert, R.G. Klein, ?, Nikolai Antonowitz Melikia, Hauptfeldwebel Erich Barby. Collectiecode: LOMT0094 Sjalwa Loladze. Collectiecode: LOMT00430  
Georgisch bataljon vervangt de Kaukasiërs op Texel
06 februari 1945 07:00

Op 6 februari 1945 vervangt het Georgisch bataljon de Kaukasiërs op Texel. 'Russen' of 'Sjorsjiërs' worden ze steevast door de Texelaars genoemd. Er ontstaat al snel contact tussen de Texelaars en de nieuwe 'vreemde troepen', vriendschappen worden gesloten. De ooggetuigen vertellen over hun ontmoeting met deze 'woeste' mannen. 

Vronie Halsema
Vriendschap
Verraders
Verraad
Sjalwa Loladze
Russen
Michel Binsbergen
Grisha Baindurashvili
Georgiërs
Evgeni Artemidze
Bertha Dros
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
Aad Jesse
De Georgische 1e luitenant Basilius Indschia (3e van links) na bezoek van enkele Duitse officieren aan een militair hospitaal. Collectiecode: LOMT0094 Luitenant Sjalwa Loladze te paard in de duinen. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT0095 Luitenant Bakradze (links) en 1e luitenant Basilius Indschia (4e van links) met enkele Duitse officieren. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT0096 :imagetext
 
Ooggetuigen
Akkie van de Kerkhof Kikkert ontmoet een sentimentele Rus op de dijk
'Ze dronken spiritus,' vertelt Bertha Dros
Michel Binsbergen leert de Georgiërs kennen
Baindurashvili en Artemidze vertellen over Texel en de Texelaars
Aad Jesse vertelt hoe hij op Texel kwam en de Georgiërs zag en beschouwde. Prachtig gezang, exotisch, maar ze heulden met de moffen.
Vronie Halsema over de Georgiers bij haar in de buurt
 
Contact tussen Georgiërs en het Texels verzet
07 februari 1945

Tijdens hun verblijf in Zandvoort hadden de Georgiërs nauwe banden met het communistisch verzet (CPN) onderhouden. Ze hielpen hen met sabotagesacties en leverden wapens die zij stalen uit de Duitse depots.

Eenmaal op Texel aangekomen proberen de Georgiërs ook contact te leggen met de Texelse ondergrondse. Evgeni Artemidze meldt zich op 7 februari bij de tweede man van het verzet, Jacob Keijzer. Ook leggen de Georgiërs contact met mevrouw Cornelia Boon Verberg, een van de weinige overtuigd communisten van het eiland. 

De Georgiërs hebben regelmatig contact met de Texelse illegaliteit, maar van een nauwe samenwerking is geen sprake. Zij willen liever samenwerken met een communistische beweging, maar die is er niet op Texel.  

Al in Zandvoort hadden de Georgiërs plannen gemaakt om in opstand te komen tegen de Duitsers en op te trekken naar Amsterdam. De Georgiërs zijn bang dat als zij niet tegen de Duitsers in verzet komen, zij in de Sovjet-Unie gezien zullen worden als landverraders en dat zij daarvoor zwaar gestraft zullen worden. De verzetsmensen in Zandvoort raadden de Georgiërs sterk af in opstand te komen, zij vonden de plannen slecht doordacht.

Maar nu de Geallieerden naderen, nemen de plannen van de Georgiërs vaste vormen aan. De opstand krijgt de codenaam Djenj rozdjenjie (dag der geboorte). Het Texels verzet is slecht op de hoogte van de precieze plannen van de Georgiërs. 

Verzet
Cornelia Boon-Verberg
Communisme
 
In de Texelse Courant van 10 maart 1945 vragen twee Texelse mannen vanuit Assen contact met Texelse dames. 
Terugkeer mannen uit Assen
17 maart 1945

De mannen die in Assen tewerkgesteld waren keren terug. Ooggetuige Nico Eelman vertelt hierover.

Nico Eelman
Assen
Arbeitseinsatz
Op 15 maart 1945 kwamen de eerste mannen uit Assen terug, meldde de Texelse Courant op 17 maart.
 
Ooggetuigen
Nico Eelman vertelt over zijn terugkeer naar Texel
 
Welkom op Texel
05 april 1945

Het is 5 april 1945. Texel is al bijna vijf jaar bezet door Duitse troepen. Eigenlijk, zeggen veel Texelaars, is de oorlog tot nu toe vrij rimpelloos verlopen. De geallieerde troepen hebben half Nederland al bevrijd, de bevrijding van Texel lijkt nog een kwestie van dagen.

Maar morgen, 6 april 1945, begint de Russenoorlog, een gebeurtenis die dood en verderf op het eiland zal zaaien en nog lang herinnerd wordt. Op deze website vertellen ooggetuigen over hun ervaringen voor, tijdens en na de Russenoorlog, 'Europa's laatste slagveld'.

 
 
Marsbevel
05 april 1945 13:00

In relatieve rust en vrede wachten de Texelaars, Duitsers en Georgiërs het einde van de oorlog af. Tot het bevel komt dat de helft van het bataljon naar het front bij Arnhem moet. 

Op donderdag 5 april 1945 geeft bataljonscommandant majoor Klaus Breitner het marsbevel aan de Georgische commandant, Sovjetkapitein Sjalwa Loladze. De Georgiërs moesten zich gereed maken om de volgende morgen van het eiland te vertrekken om ingezet te worden tegen de geallieerden in Oost-Nederland. 

De Georgiërs zijn bang dat als zij niet tegen de Duitsers in verzet komen, zij in de Sovjet-Unie gezien zullen worden als landverraders. En dat hun dan zware straffen te wachten staan. Om dit te voorkomen willen zij tegen de Duitsers in opstand komen om te laten zien dat ze niet met de vijand meevochten. De ooggetuigen vertellen wat zij wisten van de plannen van de Georgiërs.

Sovjet-Unie
Soldaat
Sjalwa Loladze
Russen
Ostlegionen
Opstand
Oostfront
Nico Eelman
Michel Binsbergen
Georgiërs
Georgië
Geallieerden
Evgeni Artemidze
Duitsland
Duitsers
Op de vooravond van het afscheid van een gedeelte van het bataljon dat op 6 april 1945 naar het front zou vertrekken. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00411
 
Ooggetuigen
Evgeni Artemidze vertelt over de oorzaak en voorbereiding van de Georgische opstand
Michel Binsbergen vertelt dat een bevriende Georgiër van de opstand moet hebben geweten.
Nico Eelman herinnert zich dat er gepraat werd dat de Georgiërs naar Arnhem moesten
 
Plan Russenoorlog
05 april 1945 16:00

De Georgiërs hebben een krijgsplan opgesteld voor de opstand. De Duitsers zouden 's nachts in hun slaap worden overvallen en 'geruisloos' worden vermoord met bajonet en dolk. Om de Duitsers, die hetzelfde uniform als de Georgiërs dragen, te herkennen was er een wachtwoord gekozen dat de Duitsers niet uit konden spreken. Dit wachtwoord was Denj Rozjdenij, Dag der geboorte.

Vervolgens zou het eiland veroverd moeten worden. Het eiland wordt verdeeld onder verschillende Georgische commandanten. In totaal zullen zes groepen van ongeveer 100 man proberen de verschillende strategische plekken op Texel in te nemen. Onder leiding van Madzijdze en Goedzjabidze zou de Noordbatterij worden ingenomen. Congladze zou De Koog en Oudeschild veroveren. Melikia zou met 80 tot 100 man de Zuidbatterij en Loodsmanduin veroveren. Nozadze zou optrekken naar het westelijk gedeelte van vliegveld De Vlijt en de Slufter en Artemidze naar het oostelijk deel van De Vlijt. Loladze, de commandant van de hele operatie, zou de Ortskommandatur in Den Burg en het bataljonshoofdkwartier Texla bezetten.

Zuidbatterij
Vliegveld De Vlijt
Vijand
Texla
Sjalwa Loladze
Russen
Oudeschild
Opstand
Noordbatterij
Georgiërs
Executie
Evgeni Artemidze
Duitsers
Den Burg
De Koog
Congladze
Bevrijding
 
 
Huug Snoek hoort van de Opstand
05 april 1945 19:00

Huug Snoek en zijn broer Cor zijn lid van de ondergrondse verzetsbeweging. Zij hebben al geruime tijd contact met de Georgiërs. Op 5 april hebben zij een vergadering met enkele vertegenwoordigers van de Georgiërs, waaronder Evgeni Artemidze, de politiek leider. 'Heute nacht um ein Uhr Krieg,' vertelt hij aan de gebroeders Snoek.  

Zij hadden eerder van het plan voor een opstand gehoord, maar geloofden niet dat het er daadwerkelijk van zou komen. De broers zitten in een moeilijk parket: ze moeten de Texelse illegaliteit van het plan op de hoogte te brengen, maar ze kunnen zich niet vrij over het eiland bewegen. Het is reeds na spertijd. Bovendien zitten Huug en Cor Snoek beiden ondergedoken nadat ze illegaal uit de arbeidseinsatz in Assen zijn terruggekeerd. Ooggetuige Huug Snoek vertelt over de samenwerking met de Georgiërs.

Verzet
Opstand
Onderduiken
Huug Snoek
Georgiërs
Arbeitseinsatz
 
Ooggetuigen
Huug Snoek vertelt over samenwerking Texels verzet en de Georgiërs
 
Begin Opstand
06 april 1945 01:00

Om 1:00 komen de Georgiërs in opstand. Het verzet is dan nog niet op de hoogte gebracht. Overal op het eiland doden de Georgiërs met messen en bajonetten ongeveer 400 Duitsers van het bataljon. Ze proberen zo min mogelijk geluid te maken om de Duitsers die op andere plaatsen van het eiland gestationeerd waren, niet te alarmeren. Dat lukt niet helemaal, enkele Georgiërs gebruiken handgranaten en mitrailleurs. De ooggetuigen vertellen wanneer zij merkten dat er iets aan de hand was. 

Vronie Halsema
Theo Witte
Opstand
Oosterend
Noordbatterij
Nico Eelman
Meijert Boon
Jan Roeper
Grisha Baindurashvili
Georgiërs
Evgeni Artemidze
Den Helder
Den Burg
Bunker
Bombardement
Bevrijding
Beschieting
Bertha Dros
Batterij
Bas van der Beek
Annie Visser-van Swinderen
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
Aad Jesse
De situatie op Texel om 9:00 uur Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980. (beweeg hierheen met muis om legenda te lezen)
 
Ooggetuigen
Artemidze en Baindurashvili beschrijven de ochtend van 6 april
'Ze zagen twee Duitse soldaten gekeeld op brits liggen', vertelt Theo Witte
'Het is scherp geschut, dat hoor ik', zei de vader van Annie van Swinderen
'Het is een rotzooi', zei een boerenknecht tegen Jan Roeper
'We merkten heel snel dat er wat aan de hand was' vertelt Bas van de Beek
'We zagen rook', zegt Meiert Boon
'Iedereen was in rep en roer', vertelt Nico Eelman
'We zijn bevrijd door de Russen,' vertelt Akkie van de Kerkhof-Kikkert
'Het was meteen oorlog, we vierden geen bevrijding', vertelt Bertha Dros
'Eindelijk gebeurt er wat op Texel,' zei Bertha tegen haar vriendinnetjes toen het een echte oorlog bleek te zijn.
Aad Jesse vertelt over de euforie van de bevrijding
'We dachten, de bevrijding komt er aan,' vertelt Bas van de Beek
Theo Witte vertelt over de tijdelijke 'Hoera stemming'
Akkie van de Kerkhof-Kikkert vertelt over de laatste groet die zij vindt
 
Duitsers slaan alarm
06 april 1945 04:00

De Duitse commandant majoor Klaus Breitner van het 822st Georgische bataljon was een van de weinige overlevenden van de Georgische opstand. De opstand liep aanvankelijk gesmeerd voor de Georgiërs. Twee Duitsers waren echter ontsnapt naar Den Helder en Breitner had kans gezien de zuidelijke batterij te bereiken en alarm te slaan. 

Breitner licht per telefoon Den Helder in. 'De "Sondermeldung Texel" waarin men de opstand van de Georgiërs meldt aan de Hitler-bunker, wordt prompt beantwoord: "Alle Georgiers direct doden', luidt het commando." Breitner is altijd woedend gebleven over het 'hoogverraad' dat de Georgiërs volgens hem pleegden. 

Verraad
Russen
Opstand
Georgiërs
Duitsers
Den Helder
Batterij
Bron: Kalkman, Wim. Collectiecode: LOMT00817
 
 
Overleg tussen Georgiërs en het Texels verzet
06 april 1945 05:00

Enkele uren na het begin van de opstand hebben in een bunker bij Texla enkele leden van het Texelse verzet een bespreking met Sjalwa Loladze, de leider van de Georgiërs. Loladze doet een aantal mededelingen over de opstand. Zo zegt hij dat de opstand is uitgebroken van Texel tot Amsterdam; dat praktisch alle militaire bolwerken op Texel in handen zijn van de Russen; en dat de Geallieerden onderweg zijn om hen te ondersteunen. Later blijkt dat dit niet waar is.

Ook geeft Loladze het verzet enkele orders. Zo eist hij dat de ondergrondse 200 mannen ter beschikking stelt en dat ze afrekent met de NSB-ers. Kelder, de commandant van het verzet, weet het aantal mannen dat moet worden geleverd terug te brengen tot honderd. De NSB-ers worden inderdaad opgepakt door de ondergrondse.

Sjalwa Loladze
Opstand
NSB
Georgiërs
Den Burg
Texla
Verzet
De situatie in Den Burg om 6:00. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980. (beweeg hierheen met muis om legenda te lezen)
 
 
De eerste uren in Den Burg
06 april 1945 06:00

Het Texelse verzet sluit NSB-ers op in het raadhuis van Den Burg. In eerste instantie wilden de Georgiërs alle NSB-ers liquideren. De ondergrondse vond dat te ver gaan. In de vroege ochtend van 6 april arresteren de Binnenlandse Strijdkrachten (de ondergrondse) NSB-ers en sluiten ze op in een kamer van het raadhuis van Den Burg.   

Om 8:00 uur 's ochtends komen de Georgiërs erachter dat er nog Duitsers in hotel De Texel zitten. Zij hadden op de Georgiërs geschoten vanuit het hotel. De Georgiërs eisen dat de Duitsers zich onmiddellijk zouden overgeven, anders zouden ze het hotel opblazen. De burgers die zich nog in het hotel bevonden gingen via de achteruitgang weg. Aan de Duitsers werd gevraagd hun wapens in te leveren en zich over te geven. Zij zouden dan worden gespaard. Nadat de Duitsers zich hadden overgegeven zijn zij naar Texla gebracht en zonder vorm van proces gefusilleerd.  

Opstand
NSB
Georgiërs
Duitsers
Den Burg
Beschieting
Hotel Texel, nu De Lindeboom, op de Groeneplaats in Den Burg. Destijds was hier het goedbewaakte bureau van de Inselcommandant gevestigd. De foto is genomen door Hans Ernst, die op Texel Inselcommandant was van 9 juni 1940 tot 14 augustus 1941. Fotograaf: Ernst, Hans (Duitsland) Bron: Texel - gemeente archief. Collectiecode: LOMT00134
 
 
Veerboot 'Dokter Wagemaker'
06 april 1945 07:00

De veerboot 'Dokter Wagemaker', destijds het grootste schip van de T.E.S.O. (Texelse eigen Stoombootonderneming), vertrekt zonder een passagier aan boord richting Den Helder. De kogels, bedoeld voor de Georgiërs, vliegen rakelings langs het schip. Later zou de Dokter Wagemaker worden ingezet om gewonden en nieuwe troepen te transporteren.

 
De situatie om 9:00. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980. (beweeg over ondertitel met muis om legenda van kaart te lezen) 
De strijd in De Koog
06 april 1945 07:00

Ook in De Koog is in de nacht van 5 op 6 april de opstand begonnen. Zo'n dertig Duitsers worden er vermoord, maar daarmee was De Koog niet ingenomen. Er bevinden zich nog Duitse soldaten in een aantal huizen in het dorp en in de bunker Kaap Nol. Congladze was verantwoordelijk voor het innemen van De Koog en Oudeschild. Hij trok van De Koog via Texla naar Oudeschild. Achtergebleven troepen bestormen om half 9 's morgens bunker Kaap Nol met handgranaten. Het lukt niet om deze in te nemen.

Texla
Oudeschild
Opstand
Georgiërs
Duitsers
De Koog
Congladze
Bunker
Beschieting
oude ansicht van De Koog (bron onbekend)
 
 
Aanval op Oudeschild
06 april 1945 07:00

Volgens het krijgsplan moest de havenplaats Oudeschild op de eerste dag ingenomen worden. Onder leiding van Congladze komen de Georgiërs om 7.00 uur vanuit Den Burg langs de Nieuweweg richting Oudeschild. Ze stellen een geschut op en tegen half negen openen zij het vuur op de eenmansbunkers en de batterij aan de haven. In de loop van de morgen nemen de Georgiërs Oudeschild in. 

Oudeschild
Opstand
Georgiërs
Douwie Roeper
Den Burg
Congladze
Beschieting
De situatie om 9:00 uur. Oudeschilld. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980. (beweeg hierheen met muis om legenda te lezen)
 
Ooggetuigen
Douwie Roeper vertelt over de slachtoffers in Oudeschild
Mevrouw Boon-Verberg met haar zoon Arie (2e van rechts) en de Georgiers Grisha Baindurashvili (links) en Datikow (rechts). Persoon in het midden is onbekend. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00433 
De strijd in de Cocksdorp en de vuurtoren
06 april 1945 07:00

Ook de bij de vuurtoren gelegerde Georgiërs komen in opstand. De Duitsers wordt die nacht de keel doorgesneden, maar net als overal op het eiland, slagen enkele Duitse soldaten erin te ontsnappen. Enkelen van hen voegen zich bij hun kameraden in de Noord-Batterij. De Georgiërs verzuimen een belangrijke Duitse grenspost bij De Cocksdorp aan te vallen. 's Avonds trekken de Duitsers zich zonder te vechten terug uit de post.

Cornelia Boon-Verberg woont aan de Vuurtorenweg in de Cocksdorp. Zij had voor de opstand al contact met twee Georgiërs. Deze Georgiërs hadden in vertrouwen verteld dat hun bataljon een opstand tegen de Duitsers voorbereidde. Ze wilden peilen hoe de bevolking zou reageren, maar de Texelaars er niet rechtstreeks bij betrekken. Op de eerste dag van de Russenoorlog zorgt mevrouw Boon-Verberg in opdracht van de Georgiërs voor een radio. Zo kunnen de Georgiërs te weten komen hoe er in Engeland wordt gereageerd. Maar op de radio wordt niets gezegd over de opstand op Texel. Zijn de geallieerden niet op de hoogte, of steunen zij de opstand niet? Mevrouw Boon-Verberg geeft de overige nieuwsmeldingen persoonlijk door aan commandant Snobiladze van De Cocksdorp.

Grisha Baindurashvili
Georgiërs
Geallieerden
Duitsers
De Cocksdorp
Cornelia Boon-Verberg
Bunker
Beschieting
Batterij
Noordbatterij
De situatie om 9:00 uur. De Cocksdorp. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980. (beweeg hierheen met muis om legenda te lezen)
 
Ooggetuigen
Grisha Baindurashvili over de kennismaking met Cornelia-Boon-Verberg
 
De strijd in Oosterend
06 april 1945 07:00

Anders dan in de meeste dorpen op Texel waren er in Oosterend weinig Duitse troepen gelegerd. In het 'doktershuis' waren slechts zo'n 6 à 7 Duitsers ingekwartierd. Op de ochtend van de opstand beseffen zij al snel aan welk noodlot ze die nacht zijn ontsnapt. Als de inwoners van het dorp zich in de loop van de ochtend voor het doktershuis verzamelen, raken de soldaten in paniek en komen met hun geweer in de aanslag naar buiten gerend. Gelukkig kan een inwoner, de oude heer Kalf, de soldaten kalmeren. Zij kiezen het hazenpad en laten Oosterend in rust achter.

Opstand
Oosterend
Duitsers
Bertha Dros
De situatie om 9:00 uur. Oosterend. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980. (beweeg hierheen met muis om legenda te lezen)
 
Ooggetuigen
Een halve kilometer voor het dorp sloegen de Georgiërs linksaf, vertelt Bertha Dros.
'Misschien hebben ze Oosterend willen ontzien omdat de Georgiërs hier vrienden en bekenden hadden,' denkt Bertha Dros.
 
Bunkercomplex Ongeren
06 april 1945 07:00

Die nacht weten de Georgiërs ook bunkercomplex Ongeren in handen te krijgen. De Georgiërs denken dat alle Duitsers dood zijn, maar van de 25 Duitsers overleven er 3 de nachtelijke moordpartij. Zij verbergen zich in een sloot. Om 8:00 uur 's ochtends verlaten de Georgiërs het bunkercomplex om zich bij het offensief in Eierland te voegen. Ze laten het oorlogstuig intact achter. Dat hadden ze beter niet kunnen doen. Aan het eind van de dag krijgen de Duitsers Ongeren weer in handen en kunnen zij het wapentuig inzetten tegen de opstandelingen. 

Ongeren
Georgiërs
Duitsers
Bunker
De situatie om 9:00 uur. Bunkercomplex Ongeren. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980. (beweeg hierheen met muis om legenda te lezen)
 
Collectiecode: LOMT00122 
Oproep aan Texelse mannen
06 april 1945 08:00

Het Texels verzet roept op aandringen van de Georgiërs alle Texelse mannen op om mee te vechten tegen de Duitsers. In Den Burg worden plakkaten opgehangen met de oproep zich te melden bij het bunkercomplex Texla en de wapens tegen de bezetter op te pakken. Ook al is het voor de meesten onduidelijk wat er aan de hand is en wat er van hen wordt verwacht, toch geven veel Texelse mannen gehoor aan de oproep. Van de tweehonderd melders heeft de helft militaire ervaring en neemt een wapen in ontvangst.

Uiteindelijk loopt de oproep uit op een fiasco en vecht bijna niemand mee. Bij het bunkercomplex Texla worden de Georgiërs en de aanwezige Texelaars zwaar onder vuur genomen door de Duitsers. Rond het middaguur, als de beschietingen op Texla voorbij zijn, gaat een aantal Texelaars naar huis om 'een koppie' te drinken. Geschrokken van het geweld keren de meesten van hen niet terug op het strijdtoneel. De ooggetuigen vertellen hoe zij reageerden op de oproep om mee te vechten.

Verzet
Texla
Opstand
Nico Eelman
Georgiërs
Duitsers
Den Burg
Cor Kievits
Situatie op Texel om 9:00 uur. Texla. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980. (beweeg hierheen met muis om legenda te lezen)
 
Ooggetuigen
'Ik vond zelf dat ik wel mee wilde doen,' vertelde Cor Kievits
Ook Nico Eelman ging zich melden
Nico Eelman vertelt over de mislukte oproep
Openleggen van een massagraf van 10 geëxecuteerde Texelaars bij "de Mok". De Duitsers hadden op de eerste dag van de opstand, 6 april, 14 Texelaars gearresteerd in Den Burg op verdenking van hulp aan de Georgiërs. De meesten van hen waren echter willekeurige voorbijgangers.Tijdens de rit naar de MOK met een open vrachtwagen en aanhanger, wisten vier van hen onderweg te ontsnappen. De tien anderen, boekhandelaar Joh. M. Duinker; de gebroeders Andries en Herman Pen van Hotel de Oranjeboom; schoenmaker Jan Witte; de gepensioneerde ambtenaar P. Ruimers; de kantoorbedienden Gerrit Broekman en Jos Oremus; monteur Cornelis Witte; boerenknecht Michiel Keizer; en zijn broer de metselaar Willem Keizer, werden diezelfde dag op het strand van de Mokbaai zonder vorm van proces geëxecuteerd. Pas op 22 mei werden de stoffelijke resten terug gevonden. BronL Sondermeldung Texel - Opstand der Georgiers. Collectiecode: LOMT00161 
Onrust in Den Burg & De Mok
06 april 1945 11:00

Terwijl tientallen Texelse mannen naar bunkercomplex Texla zijn gegaan om zich te melden, is de situatie in Den Burg ondertussen verwarrend en gespannen. Het is de Georgiërs niet gelukt heel Den Burg in handen te krijgen en in veel delen van het dorp maken de Duitsers nog de dienst uit. 

Als represaille voor de Georgische opstand arresteren de Duitsers om 11:00 14 Texelaars in Den Burg. Zij worden ervan verdacht de Georgiërs te hebben geholpen, maar de meeste van hen zijn willekeurige voorbijgangers. 

Op een open vrachtwagen worden de gearresteerde Texelaars naar De Mok gebracht. Vier van hen weten te ontsnappen, waaronder ooggetuige Cor Kievits. De overige tien worden op het strand in de Mokbaai geëxecuteerd. Lang bleef het lot van deze tien burgers onzeker. De Duitsers gaven geen antwoord op de vraag wat er met hen gebeurd was. Pas op 22 mei 1945 werd het graf gevonden van deze tien burgers op het strand bij de Mok. Ooggetuige Annie van Swinderen ziet de vrachtwagen voorbij rijden.

Verzet
Texla
Slachtoffers
Russen
Represailles
Opstand
Hulp
Georgiërs
Executie
Duitsers
Den Burg
De Mok
Cor Kievits
Annie Visser-van Swinderen
De situatie in Den Burg om 6:00. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980. (beweeg hierheen met muis om legenda te lezen) Situatie op Texel om 9:00 uur. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980. (beweeg hierheen met muis om legenda te lezen)
 
Ooggetuigen
Cor Kievits vertelt over zijn arrestatie en ontsnapping
Annie van Swinderen vertelt hoe zij de wagen met jongens voor haar huis ziet staan.
Het noodziekenhuis (in Huize 'Irene') in Den Burg. Collectiecode: LOMT00416 
Duits tegenoffensief
06 april 1945 12:00

De opstand was goed begonnen voor de Georgiërs. Ze hadden in enkele uren driekwart van Texel bevrijd. Maar in de loop van 6 april keerden hun kansen. Diezelfde nacht was het een aantal Duitsers elders op het eiland toch gelukt te ontsnappen aan de Georgische slachting en zij hadden alarm geslagen. Daar werd vanaf het vasteland snel op gereageerd, met beschietingen en de aanvoer van nieuwe troepen vanuit Den Helder. Bovendien was het de Georgiërs niet gelukt een aantal belangrijke stellingen in handen te krijgen, waaronder de Noord- en Zuidbatterij. 

In de middag begint het Duitse tegenoffensief. Vanaf de Noord- en Zuidbatterijen worden 2000 granaten landinwaarts afgevuurd. Ook vanaf Den Helder worden de opstandelingen beschoten. In Den Burg wordt er tot begin van de middag hard gevochten. De NSB-ers die in het raadhuis waren opgesloten kunnen tijdens de beschieting een veilig heenkomen zoeken. De Binnenlandse Strijdkrachten hadden de bewaking opgeheven. 

Het verbaasde iedereen dat er nog zoveel Duitse militairen waren. Ze hadden één opdracht: bij elk commando dat niet werd opgevolgd, rücksichtslos neerschieten, zonder aanziens des persoons. Het was het begin van een guerrillaoorlog, van man tot man, die weken duurde en vele slachtoffers eiste. De ooggetuigen vertellen wat zij van het tegenoffensief hebben gezien. 

Ondertussen probeert Cor Kievits een veilig onderdak te zoeken.

Zuidbatterij
Vronie Halsema
Verwoesting
Slachtoffers
Opstand
NSB
Noordbatterij
Noodhospitaal
Nico Eelman
Jan Roeper
Gewond
Georgiërs
Explosie
Duitsers
Den Helder
Den Burg
Cor Kievits
Bunker
Bombardement
Beschieting
Bertha Dros
Batterij
Annie Visser-van Swinderen
Amsterdammertje
Aad Jesse
Duitse militair bij een dubbelkanon van de door de Duitse bezetter overgenomen en uitgebouwde batterij De Hors. Collectiecode: LOMT00151 Situatie op Texel om 9:00 uur. De batterijen. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980.
 
Ooggetuigen
Annie van Swinderen vertelt over de dood van haar vader en broer
Vronie Halsema vertelt hoe het verzet zich bij hun huis verstopte
Bertha Dros heeft Georgiër in onderduik die af en toe het front opzoekt.
Nico Eelman vertelt dat zijn moeder gewond is geraakt.
Nico Eelman vertelt over het noodhospitaal
Aad Jesse vertelt over de executie van een Georgier
Theo Witte vertelt hoe zijn broer wordt doodgeschoten door de Duitsers
Jan Roeper vertelt over de aanvoer van nieuwe troepen
Cor Kievits vertelt hoe hij samen met Theo van Heerwaarden onderduikt na hun ontsnapping.
 
Duitsers vragen de Georgiërs zich over te geven
06 april 1945 12:00

De Duitse commandant Klaus Breitner stelt de Georgiërs een ultimatum. Voor drie uur 's middags moeten zij alle wapens inleveren en zich overgeven. Doen zij dit niet, dan zullen zij met zwaar geschut beschoten worden. Twee Georgische soldaten die bij de Duitse troepen in Den Helder gelegerd zijn moeten dit ultimatum overbrengen. Zij fietsen met een witte vlag door de Molenstraat in Den Burg. Het groepje Georgiërs, onder wie Loladze, aan wie de eis wordt overgebracht verscheurt het papier. De twee soldaten uit Den Helder kiezen de kant van de Georgiërs en komen later om in de strijd.

Sjalwa Loladze
Georgiërs
Duitsers
Den Burg
Beschieting
 
Vernield huis in de Nieuwstraat (nu Kantoorstraat-Burgwal). Bron: Sondermeldung Texel - Opstand der Georgiers. Collectiecode: LOMT00164 De Weverstraat na de beschieting van Den Burg met op de achtergrond de N.H. kerk. Bron: Sondermeldung Texel - Opstand der Georgiers. Collectiecode: LOMT00184 De Parkstraat met het getroffen weeshuis en het postkantoor. Bron: Sondermeldung Texel - Opstand der Georgiers. Collectiecode: LOMT00164 
Bombardement Den Burg
06 april 1945 15:00

In de loop van de middag trekken de Georgiërs, onder aanvoering van Loladze, zich terug uit Den Burg. Waarschijnlijk heeft hij zo willen voorkomen dat de Duitsers het dorp met artillerie zouden beschieten. Het mocht niet baten. 

Den Burg wordt beschoten vanuit de noordelijke batterij, De Mok, het Loodsmansduin en een fort tussen Den Helder en De Kooi. De beschietingen richten veel schade aan. Tientallen huizen raken zwaar beschadigd, vijftig huizen zijn verwoest. Uiteindelijk komen er 89 burgers om.  De ooggetuigen vertellen over de wat ze meemaken tijdens het bombardement.

Zuidbatterij
Verwoesting
Slachtoffers
Russen
Opstand
Noordbatterij
Nico Eelman
Harry de Graaf
Georgiërs
Duitsers
Den Helder
Den Burg
Bombardement
Beschieting
Bertha Dros
Batterij
Annie Visser-van Swinderen
Aad Jesse
De situatie om 9:00 uur. Den Burg. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980. (beweeg hierheen met muis om legenda te lezen) Straat in puin, Den Burg, 1945. (Bron: archief Gerrit Gerrits) De familie Moerbeek verloor 6 gezinsleden op 6 april. (Uit de Texelse Courant van 16-6-1945)
 
Ooggetuigen
Aad Jesse ziet de Duitsers oprukken naar Den Burg.
Harry de Graaf vertelt hoe hij de beschieting overleefd heeft.
Nico Eelman ziet hoe de Georgiërs weggaan.
Bertha Dros vertelt dat haar nichtje en half gezin omkomt in den Burg
Annie van Swinderen vlucht van Den Burg en ziet doden liggen. Achter haar staat het dorp in brand.
 
Texla weer in handen van de Duitsers
06 april 1945 21:00

Nadat de Duitsers Den Burg hebben heroverd op de Georgiërs, rukken ze op naar bunkercomplex Texla. De Georgiërs ontruimen Texla als de Duitsers naderen. De Texelaars die nog in Texla zijn, besluiten ongezien voor de Georgiërs het strijdtoneel te verlaten. Zij vrezen dat als zij blijven ze door de Duitsers zullen worden omgebracht. Zij hadden immers de kant van de opstandelingen gekozen. De mannen kruipen in het donker van schuur naar schuur tot ze in veiligheid zijn. In Texla blijven enkele gewonde Georgiërs en een Nederlands verpleegster achter. Als de Duitsers Texla innemen schieten zij de gewonden dood.

Texla
Slachtoffers
Represailles
Hulp
Gewond
Georgiërs
Executie
Duitsers
Den Burg
Bunker
Situatie op Texel om 21:00 uur. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980.
 
Wim Kalkman en Dick Dapper worden door de Duiters gedwongen om door de Georgiërs omgebrachte Duitse militairen uit de ULO-school in Den Burg naar de begraafplaats te brengen. " Na dit incident moesten de lijken worden afgeladen en op het terras van het hotel worden neergelegd voor zover er ruimte was, want het lag daar reeds vol met lijken. Onder toezicht van de Feldgendarmerie moesten we papieren, foto's e.d. uit de uniformzakken halen. Toen daaruit geconcludeerd was dat het inderdaad Duitsers waren (en geen Georgiërs in hetzelfde uniform), werd de vracht weer opgelaten en ging het via Vismarkt, Binnenburg, Steenenplaats naar de begraafplaats op 't Kogereind. Aan weerskanten van de straat, onder de bomen, stonden verse Duitse troepen gereed om de strijd tegen de opstandige Georgiërs te beginnen. Veel erg jonge soldaten die angstig naar ons vrachtje keken of ons aanstaarden alsof wij moordenaars waren! Het was een zeer onbehaaglijk gevoel!" (Kalkman bklz 181) Op het Kogereind moeten twee jongens, Henk Bakker en Wim Boon gesneuvelde Duitse militairen opruimen. Deze militairen zijn in nachtgoed. De jongens treffen afschuwelijke taferelen aan, enkele vermoorde Duitsers hangen half uit hun kribben. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00165 Het uitgebrandde "Havenzicht" in Oudeschild. Bron: Sondermeldung Texel - Opstand der Georgiers. Collectiecode: LOMT00162 
Duitse overmacht
07 april 1945

Na de eerste dag zijn Den Burg, Texla, Ongeren en Oudeschild weer in Duitse handen. Bij het bombardement op Oudeschild op vrijdag 6 april zijn enkele huizen verwoest en zijn schepen lekgeslagen en beschadigd. De Duitsers waren van plan om Oudeschild rond het middaguur opnieuw te beschieten. Een Duitse soldaat is met een roeiboot naar de bewapende schepen voor de kust gevaren. Daar heeft hij gemeld dat de Georgiërs reeds vertrokken waren. Het bombardement is toen niet doorgegaan.

De Georgiërs trekken zich terug op Eierland, het noordelijk deel van Texel en houden stand in De Koog, bij vliegveld De Vlijt, en rond de vuurtoren in het noorden. In Den Burg en Oudeschild wordt het rustig. De Duitse troepen rusten uit in Den Burg om vervolgens verder te trekken. Reddingsploegen zijn tussen de puinhopen in Den Burg op zoek naar doden en gewonden. 

Texelaars worden ondertussen gedwongen om gesneuvelde Duitse militairen te begraven op de Duitse militaire begraafplaats in Den Burg. In veertien dagen tijd werden rond de 600 Duitse soldaten begraven. De meeste van hen waren in de eerste nacht om het leven gebracht. De ooggetuigen vertellen wat zij zagen van de chaos na die eerste dag. 

Zuidbatterij
Vuurtoren
Vliegveld De Vlijt
Verwoesting
Theo Witte
Texla
Soldaat
Slachtoffers
Oudeschild
Opstand
Oosterend
Ongeren
Nico Eelman
Jan Roeper
Gewond
Georgiërs
Eten
Eierlandse Polder
Duitsers
Douwie Roeper
Den Burg
De Waal
Bunker
Boot
Bombardement
Beschieting
Annie Visser-van Swinderen
Gesneuvelde Duitse militairen op de Duitse militaire begraafplaats in Den Burg, gefotografeerd door een Wehrmachtsgrubbenberofficier (WGO). Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00165 De Parkstraat met het getroffen weeshuis en het postkantoor. Bron: Sondermeldung Texel - Opstand der Georgiers. Collectiecode: LOMT00162 De situatie op Texel 6 april 21:00 uur. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980.
 
Ooggetuigen
Annie van Swinderen vertelt hoe onderduikers opduiken tijdens de Russenoorlog & hoe auto's vol gesneuvelde soldaten door Den Burg rijden.
Annie van Swinderen vertelt hoe haar broer de dag na de beschieting sterft in het ziekenhuisje van Den Burg.
Douwie Roeper vertelt hoe het leven weer zijn gangetje ging in Oudeschild
Nico Eelman beschrijft de puinhoop in Den Burg
Jan Roeper vertelt dat hij doden moest ruimen
Douwie Roeper ziet hoe de Duitse gewonden worden afgevoerd via Oudeschild
Nico Eelman vertelt hoe zij gedwongen werden Duitse soldaten te verzorgen
Theo Witte vertelt over de Duitsers die optrekken
 
Sabotage
07 april 1945 02:00

In de nacht van 6 op 7 april heeft het Noord-Hollandse verzet een Duitse trein laten ontsporen, ongeveer 30 kilometer bij Den Helder vandaan. Door de trein te saboteren hoopte het verzet de aanvoer van Duitse versterkingen, die tegen de Georgiërs zouden worden ingezet, te belemmeren. Enkele dagen is het treinverkeer naar Den Helder gestremd.

Verzet
Den Helder
 
De N.H. kerk in De Waal na de beschieting op de avond van 7 april 1945.Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiers op Texel, april 1945 Collectiecode: LOMT00427 
Strijd om de Waal
07 april 1945 11:00

Op 7 april wordt er om De Waal een felle strijd geleverd. De Georgiërs hadden zich op Eierland teruggetrokken en bereiden nu een tegenaanval op De Waal voor. Zij trekken vanuit het noorden langs de Hoofdweg in de richting van De Waal. ’s Morgens rond half twaalf graven zij zich in halverwege de Zaandammerdijk en plaatsen zij een granaatwerper bij boerderij Ora et Labora.

De Duitsers zitten nog met een kleine bezetting in De Waal. De hele dag bestoken de Duitsers en de Georgiërs elkaar. Langzamerhand trekken de Georgiërs naar De Waal. Rond half drie bezetten zij het dorp, nadat de Duitsers zich in de richting van Ongeren hebben teruggetrokken.  

De Duitsers beschieten eerst met name de boerderij Ora et Labora en het Zaandammerdijkje, maar naarmate de Georgiërs oprukken komt ook De Waal zelf onder vuur te liggen. Veel dorpelingen ontvluchten het dorp en vinden onderdak bij boerderijen in de omgeving. Als het gerucht gaat dat de Georgiërs ook oprukken naar Den Burg verlaten veel bewoners daar het dorp. Ook zij zoeken onderdak bij boerderijen in de buurt. De Georgiërs trekken zich echter terug en bereiken Den Burg niet. Waarschijnlijk heeft de aanvoer van nieuwe Duitse troepen hun opmars verhinderd. 

's Avonds beschieten de Duitsers het dorp weer. De Nederlands Hervormde kerk van De Waal wordt om 7 uur ’s avonds getroffen en brandt in de avond van 7 april helemaal uit. De ooggetuigen vertellen over wat zij deze dag van de strijd zagen.

Zuidbatterij
Verwoesting
Theo Witte
Russen
Oudeschild
Ora et Labora
Ongeren
Noordbatterij
Georgiërs
Duitsers
Den Burg
De Waal
Bunker
Bombardement
Boerderijen
Beschieting
Bertha Dros
Batterij
Bas van der Beek
De Waal. De situatie op Texel op 6 april om 21:00 uur. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980. De Waal. De situatie op Texel op 7 april om 20:00 uur. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980.
 
Ooggetuigen
Theo Witte ziet de beschietingen op de Waal
Bertha Dros vertelt dat ze vanuit Oosterend de strijd in De Waal, Den Burg en Oudeschild ziet gebeuren terwijl Oosterend ontzien wordt.
Bas van der Beek hoort de Georgiërs in de verte
 
Georgiërs slaan aanval vuurtorenstelling af
07 april 1945 17:00

Terwijl de strijd om De Waal hevig woedt, wordt er ook in het noorden van het eiland flink gevochten. 's Middags beschieten de Duitsers vanaf Vlieland en de Noordbatterij de bunkers rondom de vuurtoren bij De Cocksdorp. Ook de vuurtoren zelf krijgt een paar voltreffers. Tegen de avond voeren de Duitsers een aanval uit op de bunkers waar de Georgiërs zitten, maar de opstandelingen weten de aanval af te slaan.

Opstand
Noordbatterij
Georgiërs
Duitsers
De Cocksdorp
Bunker
Beschieting
 
 
De Georgiërs in Eierland
08 april 1945 09:00

De Georgiërs worden steeds meer in het nauw gedreven. Ze worden door de Duitsers uit het 'oude deel' (het zuidelijk deel) van Texel gedreven. Na de hevige strijd om De Waal op 7 april hebben de Duitsers in de vroege ochtend van 8 april het dorp weer in handen. Veel bewoners die voor het artillerievuur waren gevlucht zijn nog niet terug. De Duitse soldaten dwingen de achtergebleven of net teruggekeerde bewoners voorop te lopen terwijl ze zoeken naar Georgiërs. De bewoners worden als menselijk schild gebruikt, deze tactiek passen de Duitsers op meer plaatsen toe. De Georgiërs gaan niet mee in deze tactiek en proberen de burgers zoveel mogelijk te sparen; zij trekken zich terug op Eierland, het noordelijk deel van Texel. Daar gaan tijdens gevechten tientallen boerderijen in vlammen op. Overal op Texel konden de bewoners de vuurzee zien. De ooggetuigen vertellen wat zij zich herinneren van die dag.

Verwoesting
Theo Witte
Jan Roeper
Georgiërs
Eierlandse Polder
Duitsers
Boerderijen
Bas van der Beek
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
De situatie op Texel op 9 april. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980.
 
Ooggetuigen
Theo Witte ziet de Georgiërs zich terugtrekken uit De Waal
Jan Roeper vertelt hoe de rust in Den Burg weerkeerde terwijl de strijd zich verplaatste.
Theo Witte vertelt over hoe de Duitse opmars onderweg nog wat kippen slachtte op zijn boerderij
Annie van Swinderen vertelt over de brandende boerderijen
Akkie van de Kerkhof-Kikkert vertelt over de granaten die overvliegen
Bas van de Beek woonde in Eierland. Hij vertelt over de schuur bij zijn huis die vlam vatte
 
Verbod hulp aan Georgiërs
08 april 1945 09:00

Op 8 april maken de Duitsers bekend dat het verboden is aan Georgische militairen onderdak te verlenen of op een andere manier te helpen. Op het overtreden van dit verbod stond de doodstraf en het verbranden van het huis. Ondanks het verbod helpen veel Texelaars de Georgiërs. De ooggetuigen vertellen over deze hulp.

Vronie Halsema
Theo Witte
Nico Eelman
Michel Binsbergen
Meijert Boon
Jan Roeper
Hulp
Gewond
Georgiërs
Eten
Duitsers
Douwie Roeper
Cor Kievits
Bos
Boerderijen
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
 
Ooggetuigen
Theo Witte vertelt over het gevaar van hulp aan de Georgiërs
Douwie Roeper vertelt over de Russen die 's nachts aan de deur kwamen
Jan Roeper vertelt over de Georgiërs de grote risico's namen om eten te vragen
Akkie van de Kerkhof-Kikkert vertelt over de Russen die zich verstoppen in het stro
Akkie van de Kerkhof-Kikkert vertelt over een Rus die zich bij haar tante in de kast verstopte
Akkie van de Kerkhof-Kikkert vertelt over het eten dat haar moeder maakte voor de Russen
Akkie van de Kerkhof-Kikkert vertelt over de Russen die zich schuil hielden in de bollenschuur
Meijert Boon vertelt hoe zijn buurman een gewonde Georgiër helpt
Nico Eelman vertelt over verraad
Cor Kievits vertelt hoe hij zijn onderduikadres verlaat
 
Familie Zegel
08 april 1945 09:00

Op 8 april wordt direct duidelijk dat de Duitsers het niet bij dreigementen laten. Het jonge echtpaar Zegel uit Oudeschild heeft een gewonde Georgiër in huis. Als zij de Georgiër aangeven - volgens sommigen verhalen op aandringen van de soldaat zelf- worden zij alsnog gefusilleerd. De Georgiër wordt ter afschrikking opgehangen aan een verkeersbord van de ANWB in Den Burg. Het verhaal over het lot van de familie Zegel gaat als een lopend vuurtje over het eiland. De ooggetuigen vertellen allemaal een net iets andere versie. 

Zegel
Theo Witte
Texla
Slachtoffers
Russen
Represailles
Oudeschild
Nico Eelman
Hulp
Gewond
Georgiërs
Executie
Eten
Douwie Roeper
Den Burg
Cor Kievits
Bertha Dros
Aad Jesse
Echtpaar Zegel op hun trouwfoto. Bron: Kalkman. “De in Oudeschild wonende rijwielhandelaar M. Zegel had vanaf 6 april een gewonde Georgiër onderdak gegeven en verzorgd. Toen hij op 8 april de bekendmaking las dat op het helpen van Russen een zware straf stond, zat hij met een probleem. Omdat er werd gedreigd met de doodstraf bij het niet opvolgen van het bevel en bovendien veel mensen wisten dat hij een Georgiër verborgen hield, heeft Melle Zegel besloten hem aan te geven. Ook in het belang van zijn vrouw en kinderen. Ondanks het feit dat Zegel had gehandeld overeenkomstig het bevel, werd het echtpaar Zegel gearresteerd. De Georgiër is opgehangen aan de ANWB-wegwijzer op de Stenenplaats in Den Burg. Melle Zegel en zijn vrouw werden doodgeschoten door de Duitsres. Hun kinderen bleven alleen achter.” Bron: Texel Nederlands laatste slagveld. Blz 255.
 
Ooggetuigen
Nico Eelman vertelt over de familie Zegel
Cor Kievits vertelt over Melle Zegel
Douwie Roeper over Melle Zegel
Aad Jesse vertelt over de Rus die hij op de Stenenplaats zag hangen
Theo Witte vertelt over de familie Zegel
Bertha Dros vertelt over de Georgiër die bij haar familie om hulp komt vragen en de familie Zegel.
Door Duitse artillerie vernielde schuur in De Cocksdorp met links op de achtergrond de N.H. kerk. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiers op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00419 Close-up van de beschadigingen aan de vuurtoren kort na de gevechten. bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiers op Texel, april 1945. LOMT00428 
De Cocksdorp beschoten
08 april 1945 10:00

Op zondagmorgen gaat het gerucht dat De Cocksdorp onder kerktijd beschoten zou worden. Waar dit bericht vandaan komt is niet bekend, maar veel dorpsbewoners verlaten voor de zekerheid het dorp. Om half elf wordt De Cocksdorp inderdaad beschoten vanaf de Noordbatterij.

Tijdens de beschieting op De Cocksdorp proberen de Georgiërs de Noordbatterij in handen te krijgen. Maar zij zijn sterk in de minderheid en ook hun wapentuig is ontoereikend voor een succesvolle bestorming. De Noordbatterij is versterkt met dikke betonnen wanden, waar de geweren en granaatwerper van de Georgiërs niet tegen op kunnen. Net zoals het Melikia in het zuiden niet was gelukt de zuid-batterij in handen te krijgen, lukte het aanvoerder Madzijdze het niet de Noordbatterij te veroveren. Ooggetuige Meijert Boon, die indertijd in Cocksdorp woonde, vertelt over de beschietingen.

Zuidbatterij
Opstand
Noordbatterij
Melikia
Meijert Boon
Madzijdze
Georgiërs
Duitsers
De Cocksdorp
Bunker
Bombardement
Beschieting
Batterij
De R.K. kerk van De Cocksdorp na Duitse artillerie beschietingen van 8 april 1945. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiers op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00420 De vuurtoren kort na de gevechten.bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiers op Texel, april 1945. LOMT00429 De Cocksdorp en de Noordbatterij. De situatie op 9 april. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980.
 
Ooggetuigen
Meijert Boon vertelt over de beschietingen op de Cocksdorp
De Koog. De situatie op 7 april om 20:00 uur. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980. 
Gevecht om De Koog
08 april 1945 17:00

Een van de laatste plaatsen die nog in handen is van de Georgiërs is De Koog, in het westen van het eiland. De Duitsers willen De Koog koste wat kost veroveren. Vanaf de Zuidbatterij bestoken zij de bunkers rondom De Koog. Ook gaan de Duitsers die rondom De Koog liggen tot de aanval over. Maar de Georgiërs weten de aanval af te slaan. 

Zondagsmiddags 8 april om vijf uur begint het grote offensief bij De Koog. Zeker 500 Duitse soldaten rukken op naar het dorp. De Georgiërs hebben een granaatwerper op Kaap Nol in stelling gebracht. Er wordt hevig geschoten. De Duitsers hebben een numeriek overgewicht; zij zijn met ongeveer 3600 man, de Georgiërs met zo'n maar 400 man. Ook hebben de Duitse soldaten steun van de batterijen.

Toch houden de Georgiërs het nog lang vol. Pas op 10 april, na drie dagen vechten, worden ze gedwongen zich terug te trekken. De Georgiërs voegen zich bij hun kameraden in de duinen ten noorden van De Koog en bij vliegveld De Vlijt. Tijdens de terugtrekking verwijderen ze prikkeldraad rondom twee mijnenvelden. Dit kost een aantal Duitsers later het leven toen zij op het mijnenveld liepen. De Duitsers nemen het dorp in. 

De achtergebleven bewoners van De Koog hebben het niet makkelijk. Zij worden gedwongen om lijken van gesneuvelde soldaten naar de begraafplaats van Den Burg te brengen. De Duitsers hebben zware verliezen geleden bij de inname van De Koog, en zij voelen zich niet gesteund door de bewoners. De ooggetuigen vertellen over de zware strijd.

Vronie Halsema
Hannie en Dieuw Maas
Georgiërs
Duitsers
De Koog
Beschieting
Batterij
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
De Koog. De situatie op 9 april. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980.
 
Ooggetuigen
Dames Maas over de aanval op De Koog
Akkie van de Kerkhof-Kikkert over de vluchtelingen
Vronie Halsema ziet Duitse versterkingen langskomen
De reddingsboot "Joan Hodshon" waarmee zondagavond 8 april 1945, 10 Nederlanders en 4 Georgiërs naar Engeland vertrokken om de geallieerden in te lichten over de gevechten op het eiland. Bron: Kalkman, Wim (Den Helder). Collectiecode: LOMT00421 J. Bakker, de schipper die met de motor-reddings-boot "Joan Hodshon" de gevaarlijke reis naar Engeland ondernam om de Geallieerde legerleiding op de hoogte te stellen en versterking te vragen voor de opstandelingen. In 1949 ontving hij van Prins Bernhard een onderscheiding. Collectiecode: LOMT00795 
'Joan Hodshon' vaart uit
09 april 1945

Het Texels verzet had vanaf het begin van de opstand vanuit bunkercomplex Texla geprobeerd radiocontact te krijgen met Engeland om om hulp te vragen. Dit was niet gelukt. Op het eiland is geen deugdelijk radiografisch apparaat meer te vinden. Er zit niets anders op dan zelf naar Engeland te vertrekken. Reddingsboot 'Joan Hodshon', die vlakbij de vuurtoren gestationneerd ligt, wordt vaarklaar gemaakt. 

Midden in de nacht stappen 10 Texelaars en 4 Georgiërs aan boord, waaronder de Georgische aanvoerder Madzijdze, die de Noordbatterij had moeten innemen. Onderweg worden de zeezieke Georgiërs door de Texelaars van hun wapens ontdaan.

De bemanning bereikt veilig de Engelse kust, maar er komt geen hulp voor Texel. De Nederlandse regering in ballingschap vindt dat de voedseldroppings voor Nederland onder geen beding in gevaar mogen komen. Een aanval op bezet gebied zou die droppings in gevaar kunnen brengen. 

Zuidbatterij
Noordzee
Noordbatterij
Madzijdze
Huug Snoek
Georgiërs
Geallieerden
Engelandvaarders
Bombardement
Beschieting
Batterij
Ten behoeve van de NOS-documentaire 'Sondermeldung Texel' kwamen in 1979 de reddingboot "Joan Hodshon" en haar Engelandvaarders op Texel bijeen. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiers op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00422 Joan Hodshon. De situatie op Texel op 9 april. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980. (beweeg hierheen met muis om legenda te lezen)× Sluiten
 
Ooggetuigen
Huug Snoek vertelt over het uitblijven van hulp door de Geallieerden
 
De Cocksdorp en vliegveld De Vlijt
09 april 1945

De Duitsers voeren versterkingen aan in het noorden van Texel. De ring om de polder Eierland wordt zo goed als gesloten. In de ochtend nemen de Duitsers De Cocksdorp weer onder vuur. In de avond schieten de Duitsers op alle bunkers in het complex De Vlijt. De Georgiërs hebben zich ingegraven naast de bunkers en hebben weinig last van de beschietingen. Rond 18:00 uur wordt De Cocksdorp opnieuw onder vuur genomen door de Noordbatterij. Om 19.00 uur wordt hoeve 'Bern' getroffen. Gelukkig vallen er geen slachtoffers, maar er is veel chaos. De ooggetuigen vertellen over de vluchtelingen en de chaos.

Theo Witte
Meijert Boon
Eierlandse Polder
De Cocksdorp
Bunker
Bombardement
Beschieting
Bas van der Beek
De situatie op Texel vanaf 9 april. De Cocksdorp, De Vlijt en de Noordbatterij. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980. (beweeg hierheen met muis om legenda te lezen)× Sluiten
 
Ooggetuigen
Theo Witte vertelt over de vluchtelingen
Bas van der Beek vertelt over de vluchtelingen uit de Cocksdorp
Meijert Boon vertelt over de oprukkende Duitsers door de polder
LOMT00152 
De Georgiërs houden krijgsraad
10 april 1945 10:00

De Georgiërs, onder andere Loladze, Melikia en Artemidze, houden in de telefoonbunker op vliegveld De Vlijt een krijgsraad. Ze besluiten onder druk van de Duitse aanvallen en de groeiende Duitse troepenmacht om van tactiek te veranderen. Ze zullen de Duitsers niet meer aanvallen. Om de strijd zo lang mogelijk te rekken zullen ze over de gehele linie in de verdediging gaan. De taken worden verdeeld, elke Georgiër die van de hoofdmacht zou worden afgesneden krijgt de strikte opdracht de vijand zoveel mogelijk weerstand te bieden. Ook al zou dit ten koste gaan van het eigen leven. Overgave betekende de dood. 

Vliegveld De Vlijt
Sjalwa Loladze
Opstand
Melikia
Georgiërs
Evgeni Artemidze
Duitsers
Bunker
De situatie op Texel vanaf 9 april. De Vlijt. De situatie op Texel vanaf 9 april.
 
 
Oproep CPN
11 april 1945

In een manifest roept de Communistische Partij Nederland de Duitse soldaten die in Den Helder gelegerd zijn op de kant van de Georgiërs te kiezen. Annie Averink is betrokken bij het opstellen van dit pamflet. De CPN doet een beroep op het Duitse eergevoel. Adolf Hitler moet vallen als Duitsland wil leven! De eerste versie van het pamflet is te uitgebreid om snel te kunnen lezen. Daarom wordt er enkele dagen later een verkorte versie verspreid. De kern van dit pamflet is ' Weg met het Nationaalsocialisme, leve de internationale vrijheid en leve de solidariteit!' 

Hitler
Georgiërs
Duitsland
Duitsers
Den Helder
CPN
Communisme
Bron: Koninklijke Bibliotheek/Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie. Collectiecode: LOMT00524
 
 
De burgerslachtoffers worden begraven
11 april 1945 11:00

De 38 slachtoffers van het bombardement op Den Burg van 6 april liggen op 10 april opgebaard in de Doopsgezinde kerk in de Kogerstraat. Veel mensen nemen afscheid van de slachtoffers.

Op 11 april worden in de ochtend 11 slachtoffers vanuit de R.K. kerk in de Molenstraat naar de begraafplaats aan de Hollewalsweg gebracht. Nadat de pastoor heeft gesproken houdt ook de NSB-burgemeester Rijk de Vries een korte toespraak. Ook namens de Duitse Ortskommandant wordt er een bloemenkrans gelegd. 's Middags worden 27 burgerslachtoffers vanuit de Doopsgezinde kerk begraven op de Algemene Begraafplaats in Den Burg. Ook de slachtoffers in Oudeschild worden nog tijdens de opstand begraven. De ooggetuigen vertellen over de begrafenissen van hun dierbaren.

Ondertussen ligt Den Burg in puin. Annie van Swinderen vertelt hoe haar familie een nieuw huis kreeg toebedeeld.

Theo Witte
Slachtoffers
NSB
Hannie en Dieuw Maas
Douwie Roeper
Den Burg
Bombardement
Begraafplaats
Annie Visser-van Swinderen
 
Ooggetuigen
Annie van Swinderen vertelt dat ze haar vader en broer niet meer heeft gezien
De zussen Maas vertellen over de begrafenis van hun nicht
Douwie Roeper vertelt over de begrafenis in Oudeschild
Theo Witte vertelt over de begrafenis van zijn broer en de Duitse aanwezigheid hierbij
Annie van Swinderen vertelt over het nieuwe onderdak dat voor haar familie werd gezocht.
 
Gevechten in Eierland
12 april 1945 06:00

Vanaf 11 april hadden de Duitsers voorbereidingen getroffen voor een grote aanval op de Georgiërs. Om 6 uur 's ochtends openen de Duitsers het vuur op de boerderijen langs de Postweg en op de bunkers van Vlijt. Om 8 uur ging ook de infanterie tot de aanval over. Verschillende keren voeren de Duitsers een aanval uit op de Georgiërs die vliegveld De Vlijt in handen hebben. De Duitsers leiden zware verliezen. Ondanks hun numerieke en materiële overwicht kunnen ze niet tegen de vechtlust van de Georgiërs op. De Duitsers moeten zich terugtrekken tot aan de Ruigendijk.

Tientallen boerderijen zijn in brand geschoten en tot de grond toe afgebrand. Ooggetuige Bas van de Beek vertelt over de opstand, ook dat er veel gezelligheid was. Ooggetuige Theo Witte vertelt over de beschietingen.

Vliegveld De Vlijt
Verwoesting
Theo Witte
Slachtoffers
Opstand
Gewond
Georgiërs
Duitsers
Bunker
Boerderijen
Beschieting
Bas van der Beek
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
De situatie op Texel vanaf 9 april. De Vlijt en Eierland. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980.
 
Ooggetuigen
Akkie van de Kerkhof-Kikkert ziet hoe soldaten gedood worden
Theo Witte vertelt dat zijn broer gevorderd werd om munitie te rijden
Bas van de Beek vertelt over de boerderijen die in vlammen opgingen
Bas van de Beek vertelt over gezelligheid tijdens de opstand
 
Duitse gewonden afgevoerd naar haven Oudeschild
13 april 1945

De vele Duitse gewonden na de zware gevechten in de Eierlandse polder worden naar de haven van Oudeschild afgevoerd. Van daar worden de gewonden naar Heiloo gebracht. Op de boot, onderweg naar Heiloo en ook in Heiloo sterven verscheidene gewonden. Als plaats van overlijden wordt voor deze doden Texel niet genoemd. Het is daarom moeilijk om een juiste inschatting te maken van het aantal Duitse doden.

Georgiërs
Eierlandse Polder
Duitsers
Gewond
Leger
Oudeschild
Slachtoffers
 
 
Duits offensief op De Vlijt
13 april 1945 02:00

Na de zware gevechten om vliegveld De Vlijt hebben de Duitsers zich teruggetrokken tot aan de Ruigendijk. Maar ze geven zich niet gewonnen. De Duitsers zetten alles op alles om vliegveld De Vlijt te veroveren op de Georgiërs. Vanuit de polder Het Noorden, vanaf de Ruigendijk, vanaf de Noord- en Zuidbatterij en vanaf Vlieland wordt De Vlijt door de Duitsers beschoten. Weer vliegen verschillende boerderijen in de omgeving in brand, gebouwen op het vliegveld storten in. Rond drie uur in de middag gaat de Duitse infanterie tot de aanval over. Zij hebben witte lappen om hun linkerbeen gewonden. Zo onderscheiden zij zich van de Georgiërs die dezelfde uniformen dragen.

Zuidbatterij
Vliegveld De Vlijt
Theo Witte
Noordbatterij
Georgiërs
Duitsers
Boerderijen
Beschieting
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
 
Ooggetuigen
Theo Witte vertelt over het 'prijsschieten' bij de Ruigendijk
Akkie van de Kerkhof-Kikkert vertelt over jonge Duitse soldaten
Maaike en Cor van der Horst. Cor was ondergedoken bij de familie Prins op Oud-Duinoord. Toen de boerderij tijdens de opstand van de Georgiërs werd beschoten, vluchtten Henk en Dirk Prins samen met Cor achter een op het erf staande graanschelf. Een Duitse soldaat heeft, uit voorzorg om niet door een Georgiër te worden beschoten, een handgranaat achter de schelf gegooid waarbij Dirk en Cor ernstig gewond werden. Henk, die er met een schampshot vanaf kwam, heeft vervolgens beide mannen verbonden. Toen de beschieting luwde heeft hij Cor op een wagen geladen en hem naar boerderij Wageningen gebracht waar een soort van noodopvang was ingericht, Cor werd nog dezelfde dag (of een dag later), naar het noodhospitaal in Den Burg gebracht. Het mocht echter niet meer baten... Hij is daar helaas door ernstig bloedverlies overleden. Na de oorlog ging Maaike terug naar Alkmaar en is nooit meer hertrouwd. Bron: Timmer, Corrie. Collectiecode: LOMT00474 
Duitse overmacht
14 april 1945

De Duitsers blijven vliegveld Vlijt voortdurend onder vuur nemen. Zij zijn met veel meer manschappen dan de Georgiërs. In de nacht van 13 op 14 april beginnen de Georgiërs met het ontruimen van Vlijt. Pas op 16 april zullen ze het vliegveld volledig opgeven.

De overgebleven Georgiërs trekken in de richting van de natuurgebieden Muij en Slufter. De gevechten in de Eierlandse polder zijn hevig. De Duitsers beschieten boerderijen waarvan zij vermoeden dat Georgiërs zich er schuilhouden. Ook De Cocksdorp wordt beschoten, waarbij veel schade wordt aangericht.

De Duitsers boeken succes in de strijd en de Georgiërs trekken zich om 1:00 uur terug uit de Cocksdorp. Zij voegen zich bij hun kameraden rond de vuurtoren. Het is het laatste bolwerk dat zij nog in handen hebben. De kansen voor de Georgiërs lijken nu definitie verkeken.

Vliegveld De Vlijt
Ora et Labora
Meijert Boon
Georgiërs
Eierlandse Polder
Duitsers
De Cocksdorp
Boerderijen
Beschieting
Bas van der Beek
De situatie op Texel vanaf 9 april. De Cocksdorp, de vuurtoren, de Slufter en de Muij. Bron: Texel, Nederlands laatste slagveld, J.A.C. Bartels en W. Kalkman, 1980. (beweeg hierheen met muis om legenda te lezen)× Sluiten
 
Ooggetuigen
Bas van de Beek vertelt over de Duitse overmacht
Meijert Boon vertelt over het warme weer tijdens de opstand
 
Klaarmaken voor de laatste slag
17 april 1945 10:00

De Duitsers nemen de tijd om de vuurtoren - het laatste bastion van de Georgiërs - geheel te omsingelen. De Noordbatterij, het bunkercomplex dat gedurende de hele opstand in handen van de Duitsers is gebleven, wordt versterkt. Het puntje van Texel wordt omringd door zwaar geschut op alle toegangswegen, duinen en strand. Door de mijnenvelden rond de vuurtoren is er maar een toegangsweg beschikbaar voor de Duitsers: de Vuurtorenweg. 110 Georgiërs bij de vuurtoren maken zich op voor de laatste slag.

Vuurtoren
Noordbatterij
 
De gehavende vuurtoren en een nabijgelegen kapot geschoten huis. Bron: Sondermeldung Texel - Opstand der Georgiers. Collectiecode: LOMT00170  
De vuurtoren heroverd
20 april 1945

De Duitsers heroveren het laatste bolwerk van de Georgiërs, de vuurtoren bij De Cocksdorp. Het kost ze twee dagen. De strijd is fel, de Georgiërs verdedigen de vuurtoren met hun leven. Zij vechten tot de laatste kogel. Met de inname van de vuurtoren is het hele eiland onder Duitse controle. 36 Georgiërs ontsnappen aan de belegering. De gevangengenomen Georgiërs worden geëxecuteerd bij hoeve Buitenzorg. De Georgiërs hebben nu geen basis meer van waaruit zij kunnen vechten tegen de Duitsers. De overlevenden verspreiden zich over Texel en zitten verstopt in bossen, in de mijnenvelden of ondergedoken bij Texelaars. Vanuit hun schuilplaatsen blijven zij een guerilla tegen de Duitsers voeren.

Vuurtoren
Georgiërs
Executie
Duitsers
Een geimproviseerd graf voor een Georgische soldaat. Collectiecode: LOMT00467 Close-up van de beschadigingen aan de vuurtoren kort na de gevechten. Collectiecode: LOMT006900
 
 
Klopjacht op overlevende Georgiërs
22 april 1945

Tussen 22 en 26 april voeren de Duitsers een klopjacht uit op overlevende Georgiërs. In een linie, gewapend met honden en vlammenwerpers, trekken de Duitsers over het eiland. De Georgiërs verbergen zich in mijnenvelden, in de duinen en bossen en bij Texelaars thuis.

De Duitsers waarschuwen de Texelse bevolking voor de laatste keer. Op het helpen van Georgiërs staat de doodstraf en het in brand steken van het huis. De Duitsers roepen de Texelaars op elke Georgiër te melden bij de dichtstbijzijnde Duitse post. Toch helpen veel Texelaars de Georgiërs, door ze voedsel te geven en soms te verbergen. Ook medische hulp wordt geboden. De meeste Georgiërs houden zich schuil in de bossen. Sommigen zitten in ondergrondse holen. 's Nachts komen zij voedsel halen bij boerderijen, of Texelaars brengen voedsel naar ze toe. De ooggetuigen vertellen over de klopjacht en de hulp aan de Georgiërs.

Vronie Halsema
Theo Witte
Soldaat
Represailles
Razzia
Michel Binsbergen
Meijert Boon
Jan Roeper
Hulp
Georgiërs
Eten
Duitsers
Bos
Bomen
Bertha Dros
Uit: Tragedie op Texel, J.A. Van der Vlis.
 
Ooggetuigen
Meijert Boon vertelt hoe hij de Duitse militairen zag aankomen
Theo Witte vertelt over de opmars en de zuivering van de Duitsers
Michel Binsbergen vertelt over de kanonnen aan de bosrand
Vronie Halsema vertelt over de klopjacht en de ondergedoken Georgiërs
Michel Binsbergen vertelt over de Georgiërs die zich achter zijn huis in het bos schuilhouden
Jan Roeper vertelt hoe de Russen zich terugtrokken in de bossen
Bertha Dros vertelt over de ondergedoken Georgiërs
Jan en Douwie Roeper vertellen over hoe de Georgiërs zich in het bos terugtrokken, waar geen Duitser durfde te komen.
Luitenant Sjalwa Loladze.Collectiecode: LOMT00152 Luitenant Sjalwa Loladze. Collectiecode: LOMT00216 
Loladze doodgeschoten
23 april 1945

Samen met negen soldaten zit de Georgische leider Loladze op een boerderij (Plassendaal in de hoek van Waalenburg) verborgen. De Duitsers omsingelen de boerderij en schieten hem in brand. Loladze en enkele medestrijders overleven de brand en verbergen zich in de kelder. De Duitsers houden de brandende boerderij omsingeld. Als Loladze en een soldaat proberen te vluchten worden zij doodgeschoten in een greppel. 

Twee dagen later, op 25 april vragen de Duitsers om uitlevering van de Georgiërs en met name Loladze. Zij weten dan nog niet dat Loladze al dood is.

Slachtoffers
Sjalwa Loladze
Georgiërs
Duitsers
Boerderijen
Luitenant Sjalwa Loladze. Collectiecode: LOMT00430 Het graf van Sjalwa Loladze en 186 van zijn kameraden. Foto komt uit de 1e uitgave van het boek "Tragedie op Texel" van J.A. v.d. Vlis. Collectiecode: LOMT01236 Luitenant Sjalwa Loladze.Bron: onbekend. Collectiecode: LOMT01313
 
Zollsekretär Heinrich Werth, commandant van de Grenzschutz, die fanatiek achter de Georgiërs aanjoeg. Op zondagavond 22 april werd hij door hen gedood. Uit: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00426 
Gesneuvelde militairen
26 april 1945

Als de ergste oorlogshandelingen voorbij zijn wordt snel duidelijk dat de opstand aan veel Duitse en Georgische soldaten het leven heeft gekost. De opstand der Georgiërs zal uiteindleijk het leven kosten aan 117 Texelaars, 482 tot 565 Georgiërs, en ongeveer 600 Duitsers. Met name het aantal gewonde en gesneuvelde Duitsers is onduidelijk; schattingen variëren van 420 tot 2347. Ook de materiële schade was groot, tientallen boerderijen gingen in vlammen op, met name in de Eierlandse polder.

Ooggetuige Meijert Boon herinnert zich nog hoe hij tijdens een rondwandeling gesneuvelde Duitse en Georgische soldaten tegenkwam. Na 26 april zijn er eigenlijk geen oorlogshandelingen meer op Texel. De Georgische soldaten houden zich schuil en wachten af. Zo af en toe komt het nog tot confrontaties tussen Georgiërs en Duitsers. Zo schiet Artemidze, politiek leider van de Georgiërs, twee Duitse soldaten dood en pikt hun fiets in. Het komt ook voor dat Georgiërs goed door een Duitse controle komen en dan van achteren alsnog de Duitsers doodschieten. Vaak komen zij dan zelf ook om het leven. Ook doen Georgische soldaten samen met het Texelse verzet een poging om in te breken bij een Duitse opslagplaats van voedsel en munitie. De poging mislukt. Zo blijven er confrontaties tussen Duitsers en Georgiërs. 

Slachtoffers
Meijert Boon
Georgiërs
Evgeni Artemidze
Duitsers
Cor Kievits
Duitse begraafplaats aan de Koogerstraat. Bron: Nauta, Hans. Collectiecode: LOMT00468 Duitse begraafplaats aan de Koogerstraat. Bron: Nauta, Hans. Collectiecode: LOMT00469
 
Ooggetuigen
Meijert Boon vertelt over de dode Georgische en Duitse soldaten
Cor Kievits vertelt over het aantal gesneuvelde Duitse soldaten
 
Huize Halsema illegale 'bataljonshoofdkwartier'
27 april 1945

De familie Halsema aan 't Gerritslanderdijkje voorziet vele Georgiërs van voedsel. Zelfs hun varken wordt geslacht. Verschillende verzetsstrijders zitten er ondergedoken, politiek leider Evgeni Artemidze voegt zich bij hen. Vanuit huize Halsema is er contact met Georgiërs die zich in de dennenbossen hadden teruggetrokken. Op 27 april komt Congladze naar huize Halsema, vanaf dat moment het illegale 'bataljonshoofdkwartier'.

Hulp
Georgiërs
Evgeni Artemidze
Eten
Congladze
Bos
Onderduiken
 
Ooggetuigen
Vronie Halsema vertelt over de komst van Evgeni Artemidze
Vronie Halsema vertelt dat Congladze kwam onderduiken
 
Opnieuw laatste waarschuwing aan Texelse bevolking
01 mei 1945 12:00

De Duitsers geven de Texelaars voor de tweede keer een allerlaatste waarschuwing. Op het helpen van Georgiërs staat de doodstraf en het in brand steken van het huis. Ondanks deze waarschuwing blijven veel Texelaars de Georgiërs helpen.

Represailles
Huug Snoek
Hulp
Georgiërs
Executie
Duitsers
De Mok
Bron: J.A. Van der Vlis. Tragedie op Texel.
 
Ooggetuigen
Huug Snoek vertelt over het harde Duitse optreden naar Texelaars en Georgiërs
W. Kelder, commandant van de Ondergrondse met ambtsketen op het bordes van het gemeentehuis. Links op de foto Jaap keijzer. Collectiecode: LOMT00177 BS-ers kort na 5 mei voor het Duitse hoofdkwartier Texla. Het portret van Hitler hangt op z'n kop, met daaronder de tekst "pech gehad". Rechts staat Leo Smit, en in het midden (met geweer) Cor Kievits, die zijn leven redde door uit een vrachtwagen met gijzelaars te springen. - Bron: Sondermeldung Texel - Opstand der Georgiers. Collectiecode: LOMT00561 NSB-burgemeester Rijk de Vries wordt opgepakt. LOMT00179 Een groep Duitsers treedt gewapend op als ze zich, na de bekendmaking van de capitulatie, door Oosterenders in de Kotterstraat (toen: Verlengde Peperstraat) bedreigd voelen. Links het huis van Dr. Renaut (in de oorlog de Duitse kommandantur). Het meisje linksvoor is de zus van Bram van Dijk. Collectiecode: LOMT00183 Groepsfoto van leden van de ondergrondse en van na de bevrijding toegetreden bewoners uit Oosterend en omgeving. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiers op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00437 De "bevrijding". Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiers op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00438 Manschappen van de Koninklijke Marechaussee met te paard C.Looyen (links) en J.Dingemanse (rechts). 
Duitse capitulatie
05 mei 1945

Op 5 mei capituleert Duitsland. Terwijl heel Nederland feest viert, blijft de situatie op Texel gespannen. De Duitse militairen weigeren hun wapens neer te leggen omdat zij zich niet veilig achten voor de Georgiërs. Texel is het laatste slagveld van Nederland. Ondertussen worden er erehagen gebouwd voor de bevrijder. Maar die was nog in geen velden of wegen te bekennen. De ooggetuigen vertellen over hun gemengde gevoelens bij deze dag.

Vronie Halsema
Verzet
Nico Eelman
Meijert Boon
Jan Roeper
Hannie en Dieuw Maas
Georgiërs
Geallieerden
Duitsers
Douwie Roeper
Cor Kievits
Bevrijding
Beschieting
Bas van der Beek
Annie Visser-van Swinderen
De Molenstraat in mei 1945, prikkeldraad, Nederlandse vlag en een spandoek met 'Leve de bevrijding!'. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiers op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT0044 Een ereboog met de tekst "Let's Shake Hands Boys" ter hoogte van de fotozaak van Nauta. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiers op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00440 De Texelse B.S. op het schoolplein van de Jozefschool. Tweede van links gehurkt is verzetsman Jan de Bruin (dit is de schuilnaam van B. Penha). Hij zat in de leiding van de strafgevangenis "De Vlijt" (1945-1947). Bron: Medendorp, Ruud. Collectiecode: LOMT00747 Huib Fenijn, alias de rijmelaar, journalist van de Texelse Courant, maakte ter ere van de bevrijding diverse verzen. Bron: Rika de Ruiter Keizer. Huib Fenijn, alias de rijmelaar, journalist van de Texelse Courant, maakte ter ere van de bevrijding diverse verzen. Bron: Rika de Ruiter Keizer. Huib Fenijn, alias de rijmelaar, journalist van de Texelse Courant, maakte ter ere van de bevrijding diverse verzen. Bron: Rika de Ruiter Keizer. Een groep Duitsers treedt gewapend op als ze zich, na de bekendmaking van de capitulatie, door Oosterenders in de Kotterstraat (toen: Verlengde Peperstraat) bedreigd voelen. Links het huis van Dr. Renaut (in de oorlog de Duitse kommandantur). Het meisje linksvoor is de zus van Bram van Dijk. Bron: Sondermeldung Texel - Opstand der Georgiers. Collectecode:LOMT00183
 
Ooggetuigen
Jan Roeper herinnert zich geen wild bevrijdingsfeest
De Duitsers vonden het bevrijdingsfeest in Den Burg nog niet zo'n goed idee, vertelt Annie van Swinderen.
Cor Kievits vertelt dat het verzet (de BS) bovengronds komt om het raadhuis bewaken
Theo Witte de status quo voor bevrijding was een gevaarlijke tijd
Cor Kievits vertelt over de gemengde gevoelens bij de bevrijding
Meijert Boon hoorde 's avonds op 4 mei dat Duitsland gecapituleerd had
'Ik hou me kalm, zei mijn vader,' vertelt Vronie Halsema
'Het was een tijd van afwachting', vertelt Bas van der Beek
Bas van der Beek vertelt dat hij ontdekte dat zijn vader in het verzet zat
Bas van der Beek vertelt over het gevoel bij de bevrijding
'Het was niet echt bevrijdingsfeest,' vertellen de zussen Maas
Douwie Roeper vertelt over de bevrijding
Enkele Georgiërs in burgerkleren. Van links naar rechts: Jozef Potjekassin, Waloddia Laprena, Iwan Schawadse. Collectiecode: LOMT00172 Bij Oosterend ondergedoken Georgiërs samen met hun Texelse vrienden op de foto na de gevechten. Tweede van links zittend, de Georgier Digurow, die voor de opstand met hulp van de Texelaars al was ondergedoken. Collectiecode: LOMT00173 Georgiërs bij de familie Halsema in Gerritsland. In het midden (met lok) Artemidze, en rechts (met baby) Congladze. Collectiecode: LOMT00174 Georgiërs in de duinen, met in het midden Nikolai Antonowitz Melikia. Links op de foto staat Chrisja Ragareischwili die ondergedoken is geweest bij de familie Dros te Oosterend. Collectiecode: LOMT00175 Mevrouw Boon-Verberg met haar zoon Arie (2e van rechts) en de Georgiers Grisha Baindurashvili (links) en Datikow (rechts). Persoon in het midden is onbekend? Collectiecode: LOMT00433 Georgiërs en enkele Texelaars gefotografeerd tegen het talud van een bunker. Personen onbekend. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945 Collectiecode: LOMT00434 
Georgiërs uit hun schuilplaatsen
06 mei 1945

De Georgiërs beschouwen zich als de winnaar en komen uit hun schuilplaatsen te voorschijn. Om de strijdende partijen zoveel mogelijk uit elkaar te houden, wordt afgesproken dat de Georgiërs alleen 's nachts over het eiland mogen bewegen en de Duitsers alleen overdag. Toch volgen er nog talrijke schietpartijen tussen de Georgiërs en Duitsers, met tientallen slachtoffers als gevolg. De schietincidenten houden aan tot de komst van de Canadezen op 20 mei, bijna drie weken later. 

Vronie Halsema
Vriendschap
Hulp
Grisha Baindurashvili
Georgiërs
Evgeni Artemidze
Duitsers
Canadezen
Overlevende Georgiërs na de Georgische opstand ("Russenoorlog") nabij het kamphuis "Californië" in de dennenbossen. Namen van de personen op de foto zijn vooralsnog onbekend. Bron: Kalkman, Wim. Collectiecode: LOMT00823 Van links naar rechts op de foto: Jo Dros, Onbekende Georgiër, Pietje Trap-Bremer, Onbekende Georgiër, Maarten Bremer, Riet van der Vis-Bremer, Foto is gemaakt voor de 'beursbank' aan de Achtertune in Oosterend. Bron: onbekend. Collectiecode: LOMT01046 Nikolai Antonowitz Melikia op de Pelikaanweg. Foto zat in het boek "Tragedie op Texel" van J.A. v.d. Vlis geplakt. Boek is de 1e uitgave, Nr. 52 van een oplage van 200 met handtekening van de schrijver. Bron: Ellen, Arie. Collectiecode: LOMT01228 Koerkenietze, Charliwa (Niet bekend of de naam goed is geschreven) in burger gekleed met een pistool in de hand. Foto zat in het boek "Tragedie op Texel" van J.A. v.d. Vlis geplakt. Boek is de 1e uitgave, Nr. 52 van een oplage van 200 met handtekening van de schrijver. Bron: Ellen, Arie. Collectiecode: LOMT01229 Foto zat in het boek "Tragedie op Texel" van J.A. v.d. Vlis geplakt. Boek is de 1e uitgave, Nr. 52 van een oplage van 200 met handtekening van de schrijver. Bron: Ellen, Arie. Collectiecode: LOMT01229 Nikolai Antonowitz Melikia. Foto komt uit de 1e uitgave van het boek "Tragedie op Texel" van J.A. v.d. Vlis Van dit boek zijn 200 exemplaren gemaakt en het betreffende boek is Nr. 52 en bevat een handtekening van de schrijver. Bron: Vlis, J.A. van der. Collectiecode: LOMT01234
 
Ooggetuigen
Vronie Halsema vertelt dat er tientallen Georgische soldaten over de vloer kwamen om zich te melden in het 'hoofdkwartier'
Evgeny Artemidze vertelt hoe hij de oorlog doormaakte en eindigde bij Vronie Halsema op de boerderij.
 
Niet kaalknippen!
11 mei 1945

Na de bevrijding willen veel mensen de 'foute Nederlanders' een lesje leren. In heel Nederland worden NSB'ers uit hun huizen gehaald, vernederd en gevangen gezet. Vrouwen die met Duitsers verkering hadden, krijgen het zwaar te verduren. Ze worden uitgescholden voor 'moffenhoeren'. Duizenden worden op straat kaalgeknipt terwijl iedereen kijkt. 

W.N. Kelder, waarnemend burgemeester van Texel, laat een bekendmaking uitgaan waarin burgers worden opgeroepen geen acties te ondernemen tegen meisjes van wie zij menen dat ze te vrijpostig met Duitsers zijn omgegaan tijdens de bezetting.

Verraders
NSB
Duitsers
Collectiecode: LOMT00129
 
Op 11 mei arriveert de naar Zuid-Afrika geemigreerde oud-Texelaar Siem de Waal gezeten op het spatbord van de DKW van Jaap Keyzer. Op de foto rijdt hij van de Groeneplaats naar de Binneburg, waar zijn ouders een melkwinkel hadden. Bron: Sondermeldung Texel - Opstand der Georgiërs. Collectiecode: LOMT00153. Siem de Waal in uniform van de Prinses Irene Brigade omringd door Texelaars voor zijn ouderlijk huis op de Binnenburg. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00442 
Eerste bevrijder komt op Texel aan
11 mei 1945

Dagenlang wordt er op Texel uitgezien naar de komst van de bevrijders. Veel Texelaars gaan naar de haven van Oudeschild om de Canadezen op te wachten. Maar ze komen maar niet. De ooggetuigen vertellen hoe ze tevergeefs op de bevrijders wachten.

Uiteindelijk komt op 11 mei Texelaar Siem de Waal op Texel aan.  Hij was voor de oorlog naar Zuid-Afrika geëmigreerd en kwam als onderdeel van de Prinses Irene brigade op het eiland aan. Hij krijgt een warm welkom.

Oudeschild
Douwie Roeper
Canadezen
Bevrijding
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
Huib Fenijn, alias de rijmelaar, journalist van de Texelse Courant, maakte ter ere van de bevrijding diverse verzen. Bron: Rika de Ruiter Keizer. Huib Fenijn, alias de rijmelaar, journalist van de Texelse Courant, maakte ter ere van de bevrijding diverse verzen. Bron: Rika de Ruiter Keizer. Huib Fenijn, alias de rijmelaar, journalist van de Texelse Courant, maakte ter ere van de bevrijding diverse verzen. Bron: Rika de Ruiter Keizer.
 
Ooggetuigen
Douwie Roeper vertelt dat de bevrijders maar niet komen
Akkie van de Kerkhof-Kikkert vertelt dat ze met paard en wagen naar Oudeschild gingen om de bevrijders op te wachten
 
Verschil in beleving op Texel
13 mei 1945

Het Noorden van Texel werd in de Russenoorlog de inzet van een echte frontoorlog. Vanuit de batterijen in Den Helder, Vlieland en Den Hoorn werden de stellingen en boerderijen beschoten. De inwoners waren grotendeels gevlucht. 

Andere delen van Texel maakten een andere opstand mee. In Oosterend gebeurde weinig, er kwamen vluchtelingen en onderduikers langs maar er werd niet geschoten. Den Burg werd zwaar beschoten en had veel doden te betreuren. Langs de bosrand en in de polders maakten mensen veel mee van de guerillastrijd. 

Twee ooggetuigen vertellen hieronder hoe verschillende Texelaars de opstand hebben beleefd vanuit de plek vanwaar ze het hebben meegemaakt. 

Verwoesting
Theo Witte
Slachtoffers
Huug Snoek
Gewond
Georgiërs
Executie
Eierlandse Polder
Duitsers
Den Burg
Boerderijen
Beleving
Bas van der Beek
 
Ooggetuigen
Theo Witte vertelt over het verschil in beleving tussen Noord en Zuid
Bas van de Beek vertelt over het verschil in beleving
 
Onrust in Den Burg
18 mei 1945

Op 18 mei wordt er begonnen met de arrestatie van NSB-ers en anderen die met de vijand hadden geheuld. Er worden drie arrestatieploegen gevormd, van elk een verzetsman en een politieman. Ook burgemeester Rijk de Vries wordt gearresteerd. Onder veel belangstelling wordt hij van zijn huis aan het Schildereind lopend naar de Sint Jozefschool gebracht.

Diezelfde dag staan de eilandbewoners op de Canadezen te wachten als er aan het eind van de Kogerstraat in Den Burg een vrachtauto met munitie ontploft. De twee Duitse soldaten die de auto besturen komen om. Enkele burgers raken gewond en acht huizen en enkele schuren branden af. Het gerucht gaat dat dit een mislukte Duitse wraakactie was, gericht tegen de Texelaars. 

De ontploffing blijkt niet de enige tragische gebeurtenis van die dag te zijn. Tijdens de opstand heeft bakker Smit de Georgiërs van brood voorzien. Nu de NSB-ers worden gearresteerd en de kust veilig lijkt, gaan een aantal Georgiërs naar het gezin Smit toe om ze te bedanken. Voor de zekerheid hebben ze hun wapens meegenomen. Theo Smit vraagt of het niet gevaarlijk is zo met die wapens rond te lopen. Warlam Lomidze haalt daarop zijn patronen uit het magazijn en richt zijn pistool op Theo Smit. 'Nu hoef je niet meer bang te zijn,' zegt hij en haalt de trekker over. Per ongeluk was er een kogel in het magazijn achtergebleven en Smit wordt in het hart geraakt. Hij sterft in het ziekenhuis. Lomidze voelt zich vreselijk schuldig en weet zich geen raad. Jaren na de oorlog heeft hij met de weduwe van Theo Smit contact gehad. Via mevrouw C. Boon -Verberg was dit contact tot stand gekomen.

De moeder van Annie van Swinderen probeert, nu ze haar man, 2 zonen en huis verloren is, haar leven opnieuw op te bouwen.

Oudeschild
Nico Eelman
Harry de Graaf
Duitsers
Den Burg
Annie Visser-van Swinderen
 
Ooggetuigen
Harry de Graaf over de explosie op de Kogerstraat en de gevolgen daarvan.
Nico Eelman vertelt over de wagen met munitie
De moeder van Annie van Swinderen probeert een nieuw huis te regelen, nadat ze haar man en 2 zonen en haar huis verloren heeft.
Canadezen in Den Burg. Fotograaf: Pijl, J. van de. Collectienummer: LOMT00118 Canadezen in Oudeschild. Fotograaf: Pijl, J. van de. Collectienummer: LOMT00120 De Canadezen zijn op het eiland. Bron: Sondermeldung Texel - Opstand der Georgiers. Collectiecode: LOMT00176 Den Burg wordt versierd in afwachting van de Canadezen. Collectiecode: LOMT00185 Collectiecode: LOMT00189 
Canadezen op Texel
20 mei 1945

Eindelijk bereikt het eerste Canadese legerkorps Texel. De Duitsers worden ontwapend, de Georgiërs worden ondergebracht in Hotel California. 

Vronie Halsema
Michel Binsbergen
Meijert Boon
Georgiërs
Georgië
Duitsers
Den Burg
Cor Kievits
Canadezen
Bevrijding
Bas van der Beek
Annie Visser-van Swinderen
De Canadese hoofdmacht arriveert op Texel met de 'Dokter Wagemaker' van de TESO. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00446 Enkele militairen, geholpen door enkele Texelaars, ontladen een aanhangwagen vanaf de Dokter Wagemaker in de haven van Oudeschild. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00447 Canadeze militaire trucks op de haven van Oudeschild. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00448 De Texelse ruiterij, gezeten op werkpaarden, vormt een erewacht voor het stoombootkoffiehuis aan de haven van Oudeschild. ron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00449 Overlevende Georgiërs na de Georgische opstand ("Russenoorlog") nabij het kamphuis "Californi+1⁄2" in de dennenbossen. Namen van de personen op de foto zijn vooralsnog onbekend. Bron: Kalkman, Wim. Collectiecode: LOMT00823 Na de komst van de Canadezen worden er gratis levensmiddelen ter beschikking gesteld. Bron: Hin, C.M. (Zuidhaffel 11, Den Burg) via Frits Witte (Laagwaalderweg 30, De Waal. Collectiecode: LOMT00909
 
Ooggetuigen
Cor Kievits beschrijft de chaotische afloop van de oorlog als de Canadezen komen.
'Het werd echt door Den Burg bekend gemaakt, met die boot komen ze,' vertelt Annie van Swinderen.
Meijert Boon vertelt over de Canadezen die onder de erepoort doorreden zonder te stoppen
Bas van de Beek vertelt dat hij niet van het eiland af kon totdat de Canadezen er waren
Vronie Halsema vertelt over Hotel California
Michel Binsbergen vertelt over de speciale eenheid van het Canadese leger
'Het normale leven kwam weer terug', vertelt Theo Witte
27 mei 1945,Korporaal J.G. Kallenberger onderzoekt in Den Helder een groep Duitse krijgsgevangenen die vanaf Texel op weg zijn naar Duitsland. Fotograaf: Bell, Ken. Bron: Library and Archives Canada. Collectiecode: LOMT00487 
Begin afvoer Duitsers
21 mei 1945

Op 21 mei begint de afvoer van de Duitsers. Vanaf de Noordbatterij en Vlijt vertrekken ze via Den Burg naar Oudeschild. De Duitsers proberen zo veel mogelijk eten mee te nemen naar Duitsland. Bij een controle door de Binnenlandse Strijdkrachten moeten ze een deel toch achterlaten. Muller, een Duitse aannemer, wordt gearresteerd. Hij wordt verantwoordelijk gehouden voor de executie van verzetsman Jullens. Liggend in een ambulance probeert hij te ontsnappen maar wordt betrapt en opgepakt.

Vliegveld De Vlijt
Oudeschild
Noordbatterij
Eten
Duitsers
Douwie Roeper
Den Helder
Den Burg
Boot
Afvoeren
Duitse soldaten afkomstig van Texel verlaten Den Helder. Collectiecode: LOMT00191 Duits luchtdoelgeschut (De Mok of Loodsmansduin). Bron: Kalis, Jack J. (Den Hoorn). Collectiecode: LOMT00260
 
Ooggetuigen
Douwie Roeper vertelt over de aftocht van de Duitsers
 
Massagraf De Mok gevonden
22 mei 1945

De Duitsers hadden op de eerste dag van de opstand, 6 april, 14 Texelaars gearresteerd in Den Burg op verdenking van hulp aan de Georgiërs. De meesten van hen waren echter willekeurige voorbijgangers. Tijdens de rit naar De Mok met een open vrachtwagen en aanhanger, wisten vier van hen onderweg te ontsnappen. De tien anderen: boekhandelaar Joh. M. Duinker; de gebroeders Andries en Herman Pen van Hotel de Oranjeboom; schoenmaker Jan Witte; de gepensioneerde ambtenaar P. Ruimers; de kantoorbedienden Gerrit Broekman en Jos Oremus; monteur Cornelis Witte; boerenknecht Michiel Keizer; en zijn broer de metselaar Willem Keizer, werden diezelfde dag op het strand van de Mokbaai zonder vorm van proces geëxecuteerd. De lichamen worden bij laag water begraven in de modder. Pas op 22 mei worden de stoffelijke resten terug gevonden, bij toeval zo vertelt ooggetuige Huug Snoek. 

De Mok
Duitsers
Executie
Georgiërs
Huug Snoek
Collectiecode: LOMT00161
 
Ooggetuigen
Huug Snoek vertelt hoe hij het graf op De Mok vond
 
Generaal H.J. Kruls bezoekt Texel
22 mei 1945 15:00

Generaal H.J. Kruls van het Militair Gezag brengt Texel een bezoek. Hij komt om de misverstanden tussen de Canadezen en de Georgiërs op te lossen. De Georgiërs willen hun wapens niet inleveren na de oproep van de Canadezen om te ontwapenen. Volgens Jaap Keijzer, waarnemend commandant van de Binnenlandse Srtijdkrachten, kwam Krul vooral om kennis te maken met Artemidze en Congladze. Zijn bezoek is gedenkwaardig omdat generaal Kruls bij zijn vertrek met het vliegtuigje waarin hij zat in een perenboom belandde. De piloot en de generaal bleven ongedeerd en Kruls is per boot vertrokken.

Canadezen
Georgiërs
 
 
Georgiërs begraven
26 mei 1945

Op 26 mei worden 186 gesneuvelde Georgiërs begraven in een massagraf op de Hoge Berg. Hier zal later het 'Russenkerkhof' komen. Ooggetuige Nico Eelman vertelt over de snelle begrafenis. Vronie Halsema vlak na de oorlog naar het kerkhof. 

Op 15 juni 1945 wordt het eerste monument bij het graf van Sjalwa Loladze geplaatst. Het monument wordt kort na plaatsing vernield. Door wie is niet bekend. 

Slachtoffers
Russenkerkhof
Russen
Nico Eelman
Herdenking
Georgiërs
Begraafplaats
 
Ooggetuigen
Nico Eelman vertelt over de snelle begrafenis van de Georgiers
Vronie Halsema gaat vlak na oorlog naar het Russenkerkhof met tijdelijk monumentje.
De achtergelaten munitie op Texel blijft voor ongelukken zorgen. (Texelse Courant 31-10-1945) 
BS ruimt achtergelaten munitie op
08 juni 1945

Na de oorlog worden de Binnenlandse Strijdkrachten ingezet om munitie te ruimen. Dat gaat niet altijd goed. Op 8 juni vindt er een ontploffing plaats in De Koog waarbij gewonden en doden vallen, waaronder de vader van Vronie Halsema. Zij vertelt over de dood van haar vader.

Hiernaast staan ook artikelen uit de Texelse Courant uit 1945 en 1976, een kleine selectie uit de vele incidenten die na de oorlog nog op Texel plaatsvinden met niet-ontplofte munitie.

Vronie Halsema
De Koog
Tijdens een strandfeest van 4 VWO gooide iemand per ongeluk een oude granaat in het kampvuur. Een jongen overleed direct, anderen raakten gewond (Texelse Courant 15-06-1976)
 
Ooggetuigen
Vronie Halsema vertelt over de dood van haar vader
Een groep Georgiërs in het bos bij Californië. Collectiecode: LOMT00186 Overlevende Georgiërs poseren voor de camera. Collectiecode: LOMT00193 
Afscheid Georgiërs
16 juni 1945

Veel Texelaars nemen afscheid van de Georgiërs in hotel/kamphuis 'Californië', in het bos vlakbij de Koog. Vooral tussen onderduikgezinnen en 'hun' Georgiërs was vaak een diepe band ontstaan. Nu moest er afscheid genomen worden. Het was onzeker of en wanneer men elkaar terug zou zien.

De Georgiërs krijgen verklaringen mee van de Texelse verzetsbeweging en het Canadese leger. Uit de verklaringen moet blijken dat de Georgiërs dapper en goed hebben gevochten tegen de Duitsers. Dit om te voorkomen dat zij in de Sovjet-Unie als deserteurs en landverraders zullen worden gezien. 

Vriendschap
Verzet
Sovjet-Unie
Georgiërs
De Koog
Canadezen
Afscheid
Groepje Georgiërs na de bevrijding. Collectiecode: LOMT00194 Collectiecode; LOMT00965
 
Georgiers aan boord van de Dokter Wagemaker bij vertrek naar Den Helder. Collectiecode: LOMT00150 Twee gewonde Georgiërs na de gevechten. Collectiecode: LOMT00171 Georgiërs in gelid op het haventerrein. Collectiecode: LOMT00180 Overlevende Georgiërs vertrekken met Teso-schip Dokter Wagemaker van het eiland. Links bij de paal staat Charliwa Gurgenitze. Foto zat in het boek "Tragedie op Texel" van J.A. v.d. Vlis geplakt. Boek is de 1e uitgave, Nr. 52 van een oplage van 200 met handtekening van de schrijver. Collectiecode: LOMT00197 Georgiërs aan de reling van de Dokter Wagemaker vlakbij Den Helder. Op de achtergrond is de Marinierskazerne te zien. Temidden van de Georgiërs staat Kapitein List.Bron: Public Archives of Canada Fotograaf: Woods, Christopher J. Collectiecode: LOMT00203 Georgiërs aan boord van de Dokter Wagemaker.. Collectiecode: LOMT00181 Voordat de Georgiërs de haven van Oudeschild verlaten, voert Nikolai Antonowitz Melikia (links) onderhandelingen met de Canadese commandant luitenant-kolonel Tweedsmuir (met baret), omdat de Georgiërs aanvankelijk hun wapens niet wilden afgeven. Collectiecode: LOMT00188 De Georgiërs verlaten de Dokter Wagemaker in Den Helder, terwijl kapitein List vanuit de stuurhut toekijkt..Bron: Public Archives of Canada Fotograaf:Woods, Christopher J. Collectiecode: LOMT00203 
De Georgiërs vertrekken van Texel
17 juni 1945 09:00

De 236 overlevende Georgiërs staan klaar op de kade om aan boord te gaan van de veerboot Dr Wagemaker. Lord Tweedsmuir van het Canadese leger komt aanvaren, hij voert met Congladze onderhandelingen. Een moeilijk punt is het afleggen van de wapens. Na een korte discussie wordt besloten dat de Georgiërs pas aan boord van het schip hun wapens af zullen leggen. De officieren van het bataljon mogen hun wapens houden. 

Als alle Georgiërs aan boord zijn wordt het doodstil. Congladzde klimt op de reling van het sloependek van de Dr Wagemaker en spreekt de Texelaars op de kade in het Duits toe. Hij bedankt de Texelaars voor alle hulp en steun die zij de Georgiërs hebben geboden. Hij biedt zijn verontschuldigingen aan voor al het leed dat de Texelaars door toedoen van de Duitse fascisten hebben moeten doorstaan. Ook Artemidze houdt een zelfde soort toespraak. Om ongeveer 9 uur vaart het schip de haven uit, er wordt langdurig gezwaaid en er worden groeten geroepen. Oogetuige Douwie Roeper vertelt over het afscheid van de Georgiërs.

Georgiërs
Evgeni Artemidze
Douwie Roeper
Congladze
Canadezen
Boot
Afscheid
Vanaf de Dokter Wagemaker houdt No+1⁄2 Congladze in gebroken Duits een toespraak om de Texelaars te bedanken voor hun steun. Collectiecode: LOMT00182 Twee Texelse meisjes (rechts Netty Kalkman; links ?) en twee Georgiërs (rechts Alexi Chumaraschwili; links ?), vlak voor het vertrek van de Georgiërs van het eiland. Bron: onbekend. Collectiecode: LOMT00451 De overlevende Georgiërs van het 822e infanteriebataljon staan aangetreden voor het Stoombootkoffiehuis in Oudeschild in afwachting van vertrek vanaf het eiland. Bron: Ellen, Arie (Oosterend). Collectiecode: LOMT00451 Nikolai Antonowitz Melikia (met de bondmuts) op de haven van Oudeschild voor het vertrek van de Georgiërs.). Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiers op Texel, april 1945Collectiecode: LOMT00453 De voormalige luitenant Nikolai Antonowitz Melikia met rechts naast hem, Waliko Zghenti (?) , bij vertrek naar Den Helder aan boord van de Dokter Wagemaker.Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00454 Op de kade bij de Dokter Wagemaker; Lord Tweedsmuir (met trench-coat) in gesprek met een Canadese officier terwijl Nikolai Antonowitz Melikia, op de rug gezien, al op de kade staat.Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945Collectiecode: LOMT00454 De overlevende Georgiërs met op de kade trucks om hen af te voeren. Fotograaf: Woods, Christopher J. Bron:Public Archives of Canada. Collectiecode: LOMT00852 Vanaf de Dokter Wagemaker houdt Congladze in gebroken Duits een toespraak om de Texelaars te bedanken voor hun steun. Foto komt uit de 1e uitgave van het boek "Tragedie op Texel" van J.A. v.d. Vlis. Van dit boek zijn 200 exemplaren gemaakt en het betreffende boek is Nr. 52 en bevat een handtekening van de schrijver. Collectiecode: LOMT01237 Georgiërs aan boord van de Dokter Wagemaker bij vertrek naar Den Helder. Fotograaf: Woods, Christopher J. Bron:Public Archives of Canada. Collectiecode: LOMT00853
 
Ooggetuigen
Douwie Roeper vertelt over vertrek van de Georgiërs
De Georgiërs verlaten de Dokter Wagemaker in Den Helder, terwijl kapitein List vanuit de stuurhut toekijkt. Op de kade staan trucks om de overlevende Georgiërs af te voeren. Bron: Public Archives of Canada Fotograaf: Woods, Christopher J. Collectiecode: LOMT00458. Op de kade staan trucks om de overlevende Georgiërs af te voeren. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00459 Op de kade staan trucks om de overlevende Georgiërs af te voeren. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00460 Georgiërs staan op de kade klaar om te worden ingescheept voor verder transport naar de Russische zone in Duitsland. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00461 
De Georgiërs in Den Helder
17 juni 1945 12:00

De Georgiërs staan op de kade klaar om zich te verdelen over de transportwagens die hen naar Wilhelmshaven in Duitsland zullen brengen. Vanuit Wilhelmshaven zal later het transport naar Georgië worden ondernomen. 

Sovjet-Unie
Russen
Georgiërs
Duitsland
Den Helder
Georgiërs opgesteld voor de trucks die hen zullen afvoeren. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00461 Overzicht van de haven van Den Helder met op de kade trucks om de overlevende Georgi+1⁄2rs af te voeren. Links op de foto is nog net de Dokter Wagemaker te zien.. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00463 Het document van de Communistische Partij Nederland waarmee de Georgiërs eerherstel kregen in ogen van de Canadese en Sovjet-autoriteiten. (Bron: Remco Reiding) Zwaaiende Georgiërs vanaf een truck met eindbestemming Wilhelsmhaven.. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00464 Georgiërs opgesteld voor de trucks die hen zullen afvoeren. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiërs op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00465
 
Collectiecode: LOMT01089 
Bevrijdingsfeesten
29 augustus 1945

Vanaf 29 augustus 1945 worden er dan eindelijk de langverwachte bevrijdingsfeesten georganiseerd. 

Bevrijding
Bevrijdingsdag in Den Burg. Bron: wikipagina http://goo.gl/37iUg Bevrijding of niet, op boerderij Vredestein wordt ook nu een lammetje gestolen. (Uit Texelse Courant 25-8-1945)
 
Wederopbouw van de kombuis op De Mok in de jaren '50. Bron: Vlaming, Diewertje. Collectiecode: LOMT00850 Wederopbouw van de kombuis op De Mok in de jaren '50. Bron: Vlaming, Diewertje. Collectiecode: LOMT00849 Schapen en lammeren temidden van Duitse bunkers. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiers op Texel, april 1945. Collectiecode: LOMT00432 Bunkers op het strand bij Paal 9. Bron: Beeldbank Texel. Fotograaf: Wijk, Jan van. Collectiecode: LOMT00313 Vanaf 29 augustus 1945 worden er dan eindelijk de langverwachte bevrijdingsfeesten georganiseerd. Collectiecode: LOMT01089 
Herdenken net na de oorlog
29 augustus 1945

De Russenoorlog maakt op veel Texelaars diepe indruk. In sommige familie wordt er veel over gesproken, andere gezinnen zwijgen over wat er is gebeurd. Het is de tijd van de wederopbouw; er moet hard gewerkt worden om het leven weer op de rails te krijgen. Ook zijn de herinneringen voor sommigen te schaamtevol of pijnlijk. De ooggetuigen vertellen of en hoe er thuis over de Russenoorlog werd gesproken. 

Nico Eelman
Marianne Bonne
Herdenking
Harry de Graaf
Bas van der Beek
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
Na de oorlog bewoonde bunkers op Loodsmansduin. Bron: Beeldbank Texel. Fotograaf: Wijk, Jan van. Collectiecode: LOMT00313 Enkele personen bij een Duitse bunker. Bron: Muiterij aan het Marsdiep - De tragedie van de Georgiers op Texel, april 1945. LOMT00431 Kinderen spelen op de bunker op het strand bij Paal 9.Bron: Hin, C.M. Collectiecode: LOMT00924 Sloop, door de firma Daalder uit Alkmaar, van bunkers van de Noord-batterij. Het boren en plaatsen van explosieven werd uitgevoerd door de firma Kruk uit Beverwijk. Op de foto, staand van links naar rechts: ?, Moens, P.Hartog, ?, Ben Witte, Dirk Biesboer, Piet Riemens. In de kraan zit Freek van der Gracht; Schuin daarvoor, knielend met pet op, is Willem Poede. De persoon links achter Ben Witte is onbekend. De persoon zittend tussen Biesboer en Riemens is onbekend. Collectiecode: LOMT00872 Na de oorlog bewoonde bunkers op Loodsmansduin. Bron: Beeldbank Texel. Fotograaf: Wijk, Jan van. Collectiecode: LOMT00315
 
Ooggetuigen
Bas van der Beek: herdenken gebeurde nauwelijks.
Harry de Graaf: Russenoorlog vaak besproken op partijen en verjaardagen.
Akkie van de Kerkhof-Kikkert vertelt hoe het nieuws over de jodenvernietiging en de wederopbouw de eigen herinneringen overstemde.
Marianne Bonne: thuis werd nooit over de oorlog gepraat.
Nico Eelman: tragedie was zo enorm dat de verhalen vaak verteld werden.
Fragment uit BVD rapport 1958 (Bron: eigen collectie) 
Georgiërs keren terug in Tblisi
15 januari 1946

Begin 1946 keren de Georgiërs terug in Tblisi, de hoofdstad van Georgië. De Georgiërs verlieten Texel op 17 juni 1945. Zij gaan op weg naar Wilhelmshaven in Duitsland om daar aan de Sovjetautoriteiten te worden overgedragen. Maar of de overlevenden van het 822e bataljon daar ook zijn aangekomen is onduidelijk. Er wordt druk gecorrespondeerd tussen de Sovjet autoriteit en de Nederlandse overheid over de terugkeer van de Georgiërs. De Sovjets menen dat Nederland inwoners van de Sovjetunie verbergt. Waar de Georgiërs zich bevinden is niet bekend. Pas op 30 oktober 1954 verschijnt er in de 'Groene' (een tijdschrift) een artikel waarin staat dat de ruim 200 overlevenden van Texel daar als helden zijn ontvangen. En dat er in 1948 een boek is verschenen over de opstand op Texel, geschreven door een van hen. De Georgiërs zouden vanuit Wilhelmshaven naar het kamp Goldberg bij Berlijn zijn gegaan. Van daaruit zouden de officieren rechtstreeks naar de Sovjetunie zijn gegaan. De rest van de groep zou eerst naar Stettin zijn gebracht en in oktober 1945 in de Rusland zijn aangekomen. Op 26 november 1945 zouden zij de reis naar Georgië hebben aanvaard. 

Voorzover bekend zijn de militairen van het 822e Georgische infanteriebataljon de enigen van alle 52 Ostbataljons die gerehabiliteerd zijn. De meeste van de soldaten die in vreemde dienst waren getreden werden bij terugkomst in de Sovjetunie als landverraders beschouwd en verbleven jarenlang in strafkampen. 

In 1957 krijgt communistisch verzetstrijder Annie Averink het eerste teken van leven van de Georgische soldaten, zie het BVD-document hiernaast.

Verraders
Sovjet-Unie
Soldaat
Russen
Ostlegionen
Leger
Georgiërs
Georgië
Bertha Dros
17 december 1945 arriveerde een Russische delegatie op Texel om het verhaal van de Georgische opstand te controleren (uit Texelse Courant 19-12-1945)
 
Ooggetuigen
Bertha Dros hoort tijdens een reis naar Georgië enkele details over de terugkomst in de Sovjet-Unie.
Nederlandse en Russische vlag wapperen op de Georgische begraafplaats op de Hoge Berg. Bron: Hin, C.M. Collectiecode: LOMT00925 Het provisorische grafmonument ter ere van de Georgische commandant Sjalwa Loladze.(uit wikipagina http://goo.gl/37iUg) Aankondiging nieuw monument in Texelse Courant (7-5-1952) 
Het Russenkerkhof
27 september 1947

476 Georgiërs die de opstand niet overleefden liggen op het Russenkerkhof begraven. Er zijn twee herinneringsplaten van plaatsen waar gevangengenomen rebellen werden gefusilleerd. Ook is er een gedenksteen, door enkele Georgiërs opgericht voor de Texelse vrouw -Cornelia Boon Verburg - die hen in haar huis verborgen hield tot het einde van de oorlog. Het toegangshek is verfraaid met een afbeelding van St. Joris (George) en de draak.

Op 27 en 29 september 1947 worden de gesneuvelde Georgiërs die nog in de massagraven bij hoeve 'Buitenzorg' en 'De Mok' liggen herbegraven op de begraafplaats Hogeberg. Dat de herbegraving pas nu plaatsvindt komt omdat de overlevende officieren van het Georgische bataljon in 1945 hadden bepaald dat alleen de in de werkelijke strijd gesneuvelden op de begraafplaats Hogeberg mochten worden begraven. De Georgiërs in De Mok en op Buitenzorg waren als gevangenen geëxecuteerd en hadden zich in feite aan de Duitsers overgegeven.

22 Juni 1946 verschijnt in de Texelse Courant een afbeelding van een nieuw te bouwen monument voor de 'gevallen Russische soldaten'. Het monument wordt aan Moskou ter goedkeuring voorgelegd, maar er wordt nooit meer over gesproken.

in 1947 wordt gesproken over een in 1948 aan te leggen 'sierlijk monument'. In 1950 wordt te Amsterdam een comite opgericht dat gelden voor het monument bijeen wil brengen. Het Texels monumentcomite 'bleek van deze actie niets af te weten.' Het houten monument staat er dan nog steeds. 

in mei 1950 worden geen kransen gelegd omdat drie maanden later het monument wordt geopend. Maar in 1952 verschijnt pas bericht dat de financiering van een sober monument gereed is gekomen. In 1953 wordt het monument ceremonieel geopend door de Russische ambassadeur en de Texelse burgemeester.

Later wordt de begraafplaats nog een aantal maal veranderd. Zo wordt op 6 april 1953 een tweede, blijvend, gedenkteken onthuld op het Russenkerkhof. In 1966 wordt een bronzen gedenkplaat aangebracht op het graf van Loladze. Tijdens de herdenking in 1970 is een geslagen koperen naambord op het hek van de begraafplaats aangebracht. Dit plaatje was meegenomen door de Georgische regisseur Rezo Tabukasjwilli. In 1973 is het hek vervangen door een in Georgië vervaardigd smeedijzeren hekwerk, dat voorzien is van bronzen reliëfs. In 1977 wordt de begraafplaats officieel Georgische begraafplaats 'Loladze' genoemd. In 1985 wordt een gedenksteen met plaquette en foto van Cornelia Boon-Verberg aan het monument toegevoegd. 

Vronie Halsema
Slachtoffers
Sjalwa Loladze
Russenkerkhof
Georgiërs
Beleving
Begraafplaats
Eerste ontwerp voor een monument op het Russenkerkhof uit 1946 (uit archief Cornelia Boon-Verberg, Maritiem en Juttersmuseum Texel) Nederlandse en Russische vlag wapperen op de Georgische begraafplaats op de Hoge Berg. Bron: Hin, C.M. Collectiecode: LOMT00926 Onthulling monument in Texelse Courant (7-5-1952)
 
Ooggetuigen
Vronie Halsema gaat naar Russenkerkhof met tijdelijk monumentje vlak na oorlog
Fragment uit BVD rapport 1953. Weggelaten woorden zijn persoonsnamen, weggestreept door de AIVD. (Uit eigen collectie) Fragment uit BVD rapport 1953. Weggelaten woorden zijn persoonsnamen, weggestreept door de AIVD. (Uit eigen collectie) Noord-Hollands Dagblad, 8 mei 1957 (Uit BVD-dossier eigen collectie) 
De Russen herdenken?
04 mei 1949 16:00

Op Texel worden zowel de Tweede Wereldoorlog als de Russenoorlog herdacht. De herdenking van de Tweede Wereldoorlog vindt plaats op de Algemene Begraafplaats in Den Burg. De herdenking van de Russenoorlog op het Russenkerkhof op de Hoge Berg. De herdenking wordt georganiseerd door het Comite 6 April, bestaande uit oud-verzetsstrijders. Lang niet alle Texelaars gaan naar de herdenking van de Russenoorlog, zij hebben er alleen maar slechte herinneringen aan. 

Toen na de Tweede Wereldoorlog de Koude Oorlog begon kwam de herdenking van de Georgiërs bovendien in een ander daglicht te staan. Georgiërs waren communisten en de mensen die hen herdachten misschien ook wel. 

De mensen die op Texel de Georgiërs wilden herdenken werden in de Koude Oorlog afgeschrikt door de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD, tegenwoordig de AIVD). Wie sympathiseerde met de Georgiërs, kon ook wel eens sympathiseren met het communisme, was de gedachtengang van de veiligheidsdienst. De herdenkingen en de bezoekers werden dan ook nauwlettend in de gaten gehouden. Onder andere door journalist en fotograaf Harry de Graaf, die enige jaren voor de BVD fotografeerde. 

Op woensdag 4 mei 1949 legde de Sovjet-ambassadeur voor het eerst een krans op het graf van Sjalwa Loladze. Om te voorkomen dat de Sovjets zouden spioneren in de marinehaven van Den Helder moest de ambassadeur altijd via Wieringen naar Oudeschild reizen. 

De documenten hiernaast zijn kleine gedeelten uit de 'verbindingen' die lokale agenten van de Binnenlandse Veiligheidsdient (BVD, tegenwoordig AIVD) op Texel naar het hoofdkantoor stuurden. In de fragmenten zie je terugkomen waar de geinterviewden in de video's slechts over kunnen gissen.

Vronie Halsema
Harry de Graaf
Communisme
BVD
Bas van der Beek
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
Fragment uit BVD rapport 1957. Weggelaten woorden zijn persoonsnamen, weggestreept door de AIVD (Uit eigen collectie) Fragment uit BVD rapport 1965. Weggelaten woorden zijn persoonsnamen, weggestreept door de AIVD. (Uit eigen collectie) Pagina uit BVD rapport 1964. Weggelaten woorden zijn persoonsnamen, weggestreept door de AIVD. (Uit eigen collectie)
 
Ooggetuigen
Vronie Halsema wil Georgiërs graag terugzien
Harry de Graaf vertelt hoe sommige Texelaars niets met de herdenking van de Georgiërs te maken wilden hebben.
Bas van der Beek: herdenken gebeurde nauwelijks
Vronie Halsema over de herinnering aan de Russen in de Koude Oorlog
Harry de Graaf: herdenking was als reünie voor communisten.
Akkie van de Kerkhof-KIkkert herdenkt alleen de Russenoorlog, omdat ze de 'grote oorlog' niet heeft meegemaakt.
Harry de Graaf over herdenkingen tijdens de Koude Oorlog.
De vader van Adriaan Dijksen was communist, pro-Georgisch en werd door de BVD in de gaten gehouden
Harry de Graaf over de herdenking, de BVD en de Texelse Courant.
Harry de Graaf heeft spijt dat hij voor de BVD fotografeerde
 
Voor het eerst lid Georgisch bataljon op het Russenkerkhof
04 mei 1963 12:00

Op 4 mei 1963 brengt voor het eerst een lid van het voormalige 822e infanteriebataljon, Georgy Dzjimsjlesjswili, een bezoek aan de begraafplaats op de Hoge Berg. Namens de vereniging van Sovjetoorlogsveteranen biedt hij mevrouw Boon-Verberg en schipper Bakker van de Joan Hodshon het erelidmaatschap aan. Met bijbehorende speld van de Sovjet- veteranenorganisatie.

In 1971 ontvangt Mevrouw Boon-Verberg een herinneringsmedaille ter gelegenheid van de 25-jarige overwinning op het fascistische Duitsland. Deze medaille ontving zij van het presidium van het Sowjetcomité van oorlogsveteranen. De onderscheiding kreeg mevrouw Boon-Verberg voor haar bijzondere rol tijdens de Russenoorlog, maar was ook bedoeld als huldeblijk voor alle Texelaars die de Georgiërs hadden geholpen.

Russenkerkhof
Herdenking
Georgiërs
 
 
Cornelia Boon-Verberg bezoekt Georgië
01 juni 1966 12:00

In juni 1966 verblijft Cornelia Boon-Verberg bijna vier weken in Georgië. Tijdens dit bezoek wordt ze begeleid door Artemidze. Ze ontmoet onder andere Congladze, Nonadze en Matsjaidze. Ze ontdekt dat er een hechte organisatie van oud-strijders bestaat die tweemaal per jaar bij elkaar komen. Door haar bezoek komt er ook meer aandacht voor de Russenoorlog. 

Vronie Halsema
Michel Binsbergen
Georgiërs
Georgië
Cornelia Boon-Verberg
 
Ooggetuigen
Michel Binsbergen zag de Georgische Warlam als een surrogaat vader. Pas in 1968 lukte het weer in contact met hem te komen. In 1986 reed hij zelf per auto naar Georgië.
Vronie Halsema zegt dat door Cornelia Boon-Verberg er op Texel weer aandacht voor de oorlogsgeschiedenis kwam, zoals heel Nederland pas ver na de oorlog weer belangstelling kreeg voor de eigen oorlogsgeschiedenis.
Bron: Texelse Courant 28 april 1970 
Film 'Gekruisigd Eiland'
25 april 1970

Op Texel gaat de in de Sovjet-Unie gemaakte verfilming van de Russenoorlog in premiere. 'Gekruisigd Eiland' heet de grotendeels in Letland gefilmde speelfilm. 

De recensies in de Texelse Courant zijn redelijk positief, met de aantekening dat het hier om een speelfilm gaat en zeker niet om een documentaire.

Hieronder staan enkele fragmenten uit 'Gekruisigd Eiland.' Deze zijn nog zonder ondertiteling, maar geven een beeld van de manier waarop het verhaal van de Georgische Opstand in de Sovjet-Unie werd verteld.

De documenten hiernaast komen uit de Texelse Courant van 25-8-'67 ('Opnamen film begonnen'), 28-4-1970 ('Deze film zal bijdragen..') & 21-4-1970 ("Geteisterd eiland beslist geen documentaire')

Bron: Texelse Courant 21 april 1970
 

Uit Gekruisigd Eiland: opening. Over de beestachtigheid van de Duitse soldaten.

Uit Gekruisigd Eiland: de Georgiers werken aan kustverdediging en worden vernederd door Duitsers.

Uit Gekruisigd Eiland: De Georgiers komen aan op Texel en ontmoeten de Texelaars.

Uit Gekruisigd Eiland: De Duitser willen de Georgiers tegen de Texelaars gebruiken, maar Texelaars en Georgiers werken juist samen.

Uit Gekruisigd Eiland: de ultieme vernedering leidt tot het idee voor een opstand.

Uit Gekruisigd Eiland: de opstand slaagt, maar heel veel soldaten en burgers verliezen het leven.

Uit Gekruisigd Eiland: Texel krijgt een Duitse invasie te verduren. De oorlog wordt een guerillaoorlog.

Uit Gekruisigd Eiland: sommige Texelaars helpen de Georgiers, anderen verraden ze.

Uit Gekruisigd Eiland: bij wijze van represaille worden Texelaars opgeknoopt, in een variant op de Mok-geschiedenis.
 
Grote herdenking
04 mei 1975

Dit jaar wordt herdacht dat de Tweede Wereldoorlog dertig jaar geleden ten einde liep. Op Texel komen meer Georgische veteranen dan ooit tevoren op de begraafplaats. In het BVD verslag van de dag (zie hiernaast) staat te lezen dat 's avonds Texelaars naar hun hotel in Den Burg trokken met oude foto-albums uit de oorlog, om zo in contact te komen met bekende Georgiërs. 

Georgiërs
Fragment uit BVD rapport 1975
 
Fragment uit Schager Courant, 3-5-1977 
Grote Waliko bezoekt Texel
04 mei 1977 12:00

In 1977 bezoeken enige Helden van de Sovjetunie Nederland. Zij worden ontvangen door koningin Juliana en bezoeken Texel. Onder hen was Victor Zhgenti, beter bekend op Texel als de Grote Waliko. Zij leggen een krans op het Russenkerkhof. Tijdens deze gelegenheid wordt het kerkhof officieel hernoemd tot de Georgische begraafplaats 'Loladse' door de Texelse burgemeester Sprenger.

Fragment uit BVD rapport 4 mei / 22 juli 1977
 
 
Documentaire Sondermeldung Texel
15 januari 1979

Sondermeldung Texel is een documentaire van William Vogler en Dick van Reeuwijk over de opstand uit 1979. (NOS, 1979, 114min 30sec). De documentaire van Van Reeuwijk was aanleiding tot kamervragen, o.a. over de activiteiten van de BVD. In de beantwoording van de vragen zegde de minister een tegemoetkoming aan Texel toe. Dit werd de tentoonstelling die deels nog steeds in het Luchtvaart- en Oorlogsmuseum Texel te zien is.

De documentaire is in zijn geheel te zien op Geschiedenis 24

Film
BVD
In 1981 verscheen het boek bij de documentaire. De kamervragen van Van Thijn & het antwoord van de minister (Bron: Koninklijke Bibliotheek)
 

Sondermeldung
 
Publicatie Kalkman & Bartels
15 januari 1980

In 1980 kwam 'Texel - Nederlands laatste slagveld' uit van de auteurs J.A.C. Bartels & W. Kalkman. Het boek droeg de ondertitel 'de muiterij van de Georgiërs april 1945'. 

Daarmee was de toon voor het debat reeds gezet. Kalkman en Bartels beschouwden de Russenoorlog vanuit militair oogpunt als een muiterij en geen opstand.

Herdenking
Texel - Nederlands laatste slagveld
 
 
Artemidze op Texel
15 augustus 1982

In augustus 1982 verschijnt Evgeni Artemidze plots op het eiland. Hij is al die tijd in contact gebleven met Nederlandse communisten.

Vronie Halsema
Evgeni Artemidze
Ingezonden brief van Artemidze in de Texelse Courant van 10-9-1982
 
Ooggetuigen
Vronie Halsema vertelt over het bliksembezoek van Evgeni Artemidze in 1982.
 
Bezoek aan Georgië
24 oktober 1983

Op 24 oktober 1983 gaan meer dan 100 Texelaars voor het eerst naar Georgië. Enkele deelnemers vertellen over hun ervaringen tijdens deze reis.

Vronie Halsema
Sovjet-Unie
School
Opstand
Harry de Graaf
Bertha Dros
Bas van der Beek
Annie Visser-van Swinderen
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
Bron: Witte, Rene. Collectiecode: LOMT00700
 

Tv-fragment over de reis van Texelaars naar Georgië (kopie van VHS)

Ingekort verslag van de reis naar Georgië, door Gijs Oskam & Nauta video
Ooggetuigen
Harry de Graaf organiseerde de reis met de Texelse Courant.
Bertha Dros: 'Als iemand van die Georgiërs iemand van ons moet zijn, dan is het die!'
Akkie van de Kerkhof-Kikkert vertelt hoe ze in Rusland en Georgië als VIPs werden ontvangen.
Akkie van de Kerkhof-Kikkert zingt nostalgische liedjes voor de Georgiërs.
Akkie van de Kerkhof-Kikkert zegt dat de Texelse notabelen alle eer kregen.
Akkie van de Kerkhof-Kikkert ontmoet een Georgiër die ze wellicht kende.
Harry de Graaf over de verhalen die Texelaars en Georgiërs aan elkaar vertelden.
Bas van de Beek vertelt over de censuur waar de Texelaars in Georgië mee te maken krijgen.
Vronie Halsema over waarom de reis naar Georgië pas in 1983 plaatsvond.
Uit: Texelse Courant, 1-11-1983 
Strijd over herdenken na reis
01 november 1983

Tijdens de reis naar Georgië horen sommige Texelaars pas voor het eerst dat anderen niet zo positief over de Georgische opstand denken.  

Annie van Swinderen en W.J Duinker sturen na de reis kwade brieven naar de Texelse Courant.

Herdenking
Harry de Graaf
Bertha Dros
Annie Visser-van Swinderen
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
Uit: Texelse Courant, 1-11-1983
 
Ooggetuigen
Harry de Graaf over de tweespalt die de reis veroorzaakte.
Akkie van de Kerkhof-Kikkert vertelt over het feit dat ze tijdens de reis naar Georgië voor het eerst hoorde van het ongenoegen van sommige Texelaars over de Georgische opstand.
'Op Texel was verdriet geweest,' vertelt Bertha Dros. 'Het was natuurlijk wel 40 jaar later. En de reis kostte niet zoveel.'
Annie van Swinderen kreeg de kriebels van de reis naar Georgië. Ze schreef een ingezonden brief naar de Texelse Courant.
Bertha Dros zegt n.a.v. de ingezonden brieven 'het leven gaat toch verder'.
 
Georgië en Texel beginnen culturele uitwisselingen
23 mei 1990

Na de val van de Sovjet-Unie leeft de Texelse geschiedenis ook in Georgië op. Steeds vaker reizen Texelse sporters en kunstenaars naar Georgië en vice-versa. De op Texel opgerichte Stichting Texel-Georgië-Kontakt faciliteert dit vaak.

Vriendschap
Herdenking
Harry de Graaf
Bertha Dros
 
Ooggetuigen
Harry de Graaf over de culturele uitwisselingen.
Bertha Dros reist vaker terug naar Georgië.
 
Gemeente organiseert dodenherdenking Hoge Berg niet meer
04 mei 1996

In januari 1996 besluit de gemeenteraad van Texel dat zij niet langer de dodenherdenking bij het Georgische kerkhof op de Hoge Berg organiseert. Wel zal de gemeente hulp verlenen als anderen de herdenking willen laten doorgaan. (Texelse Courant, 23-1-1996)

Herdenking
Harry de Graaf
Georgiërs
Georgië
Bevrijding
 
Ooggetuigen
Harry de Graaf over de discussie in de gemeenteraad.
 
Van Communisten tot christenen?
04 mei 1999

Meteen na de val van de Sovjet-Unie in 1991 komt niet langer de Russische ambassadeur op 4 mei naar Texel toe, maar de Georgische. In het kielzog van de ambassadeur komen soms ook Georgische geestelijken om de graven te zegenen.

Op 4 mei 1999 leidt Patriarch Ilja II, toenmalig hoofd van de Orthodoxe Kerk van Georgië, een herdenkingsdienst op de begraafplaats. De kerkelijke delegatie strooide uit Georgië meegebrachte aarde op de graven van de gevallen Georgiërs: ”Opdat ze in hun eigen geboortegrond begraven zouden zijn”.

Oud-verzetsstrijder Huug Snoek moet erom lachen. 'Van die pastoors met hun hoge petten op. Dan vroeg ik, kunnen die [ongelovige] communisten onder de grond nog veranderen van geloof?'

Zie ook het kopje hieronder, in 2005, toen patriarch Ilya II weer kwam, in gezelschap van de Georgische president Saakasjvili. 

Russenkerkhof
Huug Snoek
Herdenking
Georgiërs
Geloof
Den Burg
 
Ooggetuigen
Huug Snoek vraagt zich af of begraven communisten onder de grond gelovig kunnen worden.
De opera De Russenoorlog 
Films, boeken en tv programma's
01 april 2005

Over de Russenoorlog zijn verschillende films en boeken gemaakt, zowel in Nederland als in Georgië. Het eerste boek dat verscheen was het ooggetuigenverslag van J.A. van der Vlis, 'Tragedie op Texel, 6 - 26 april van het jaar 1945'. In 1980 verscheen het boek 'Texel Nederlands laatste slagveld' van J.A.C. Bartels en W. Kalkman. Ook werden er kinderboeken over de opstand geschreven, zoals 'Dag soldaat, dag mooie soldaat' van Imme Dros (1996, Querido). 

In 1967 werd de Georgische film 'Gekruisigd Eiland' gemaakt. De film is later ook te zien geweest op Texel. In 1979 werd de documentaire 'SondermeldungTexel' van William Vogler en Dick van Reeuwijk uitgezonden. (NOS, 1979, 114min 30sec). Het gelijknamige boek verschijnt dan ook. 

In 2005 werd de opera De Russenoorlog uitgevoerd op Texel. De opera schetst een beeld van de verwarring die in de weken na de opstand op het eiland heerste en maakt de toeschouwer deelgenoot van de moeilijke en vaak levensbedreigende keuzes waarvoor Texelaars, Duitsers en Georgiërs zich gesteld zagen.

In het programma Sprekende Beelden vertellen ooggetuigen Theo Witte en Imme Dros over het Russenkerkhof en de opstand. In 2009 wordt Cor Kieviets voor het VPRO programma 'Plaats van Herinnering' gefilmd. 

Oktober 2009 waren Harry de Graaf en Fried Kortenhoeven te gast bij het NTR programma Verre Verwanten om te praten over hun ervaringen tijden De Russenoorlog. 

November 2009 ging de documentaire 'De Russenoorlog' tijdens het Internationale Documentaire Filmfestival Amsterdam in premiere. De film werd april 2010 uitgezonden op RTV Noord-Holland.

In 2010 kwam de speelfilm De Vliegenierster van Kazbek uit, een Nederlands-Georgische film van Ineke Smits. Het verhaal van de film is geschreven door Arthur Japin en Ineke Smits. In april 2010 liep ooggetuige Cor Kievits De Wandeling van KRO. 

De Texelse Courant doet verslag van de radio uitzending Verre Verwanten. Collectiecode: LOMT00389 Imme Dros, Dag soldaat, dag mooie soldaat; 1996, Querido
 

Scene uit 'Gekruisigd Eiland'

'Sondermeldung Texel'

Trailer van de documentaire 'De Russenoorlog'
 
President Saakasjvili op Texel
05 mei 2005

Op 5 mei 2005, 60 jaar na dato, wonen de Georgische president Saakasjvili, zijn Nederlandse echtgenote Sandra Roelofs en Patriarch Ilia II de herdenking bij. Voor ooggetuige Theo Witte is het een zeer belangrijke gebeurtenis. 

Theo Witte
Slachtoffers
Opstand
Herdenking
Georgië
 

In 2005 bezoeken president Saakasjvili en patriarch Ilja II de herdenking op Texel.
Ooggetuigen
Theo Witte vertelt over zijn ontmoeting met de president
 
Herinneringen
04 mei 2009

Veel van de geïnterviewden hebben trauma's aan de oorlog overgehouden. Het praten over hun ervaringen was voor sommige geïnterviewden moeilijk. Voor Huug Snoek, Annie, Theo Witte zijn, zestig jaar na dat, de herinneringen nog even pijnlijk. Andere geinterviewden zijn juist vrolijk en denken haast met plezier terug aan de oorlogstijd, zoals Akkie van de Kerkhof-Kikkert en Bertha Dros. 

Nico Eelman
Huug Snoek
Bas van der Beek
 
Ooggetuigen
Bas van de Beek was samen met een vriend die in het verzet zat verliefd op een NSB-meisje. De hele oorlog was een bizar avontuur, zegt hij.
Huug Snoek heeft elk jaar rond mei slechte nachten. 'Dan ben ik blij als ik wakker wordt. Ik word zoveel keren doodgemaakt.'
Nico Eelman: je went aan een oorlog, ook gewonden en doden zien wordt gewoon. Maar ik blijf er niet mee rondlopen.
 
Helden of verraders?
04 mei 2009 01:00

De eerste jaren na de oorlog wordt er weinig over de opstand gesproken, maar gaandeweg wordt er steeds meer gediscussieerd over de Russenoorlog. Was het een muiterij of een opstand? Waren de Georgiërs helden of verraders? De ooggetuigen vertellen hoe zij in 2009, ruim 60 jaar na dato, terugkijken op deze gebeurtenis. 

 

 

Vronie Halsema
Verzet
Verraders
Verraad
Theo Witte
Opstand
Nico Eelman
Michel Binsbergen
Meijert Boon
Jan Roeper
Helden
Harry de Graaf
Georgiërs
Douwie Roeper
Bas van der Beek
Annie Visser-van Swinderen
Akkie van de Kerkhof-Kikkert
Aad Jesse
 
Ooggetuigen
Douwie Roeper vertelt over het feit dat zonder de opstand er geen ellende was geweest.
Douwie Roeper vertelt dat de Russen geen helden waren.
Akkie van de Kerkhof-Kikkert vertelt over de Russen als bevrijders.
Akkie van de Kerkhof-Kikkert verteld dat de Georgiërs ook niet wisten waar ze aan begonnen.
Jan Roeper vertelt dat zonder de opstand Texel geen last zou hebben gehad tijdens de oorlog.
Bas van de Beek vertelt over de vraag of de opstand wel nodig was.
Vronie Halsema vindt achteraf dat er teveel ellende is veroorzaakt, ook door de Georgiërs.
Meiert Boon vertelt dat er op de opstand werd teruggekeken als een ellendige periode.
Nico Eelman vindt het moeilijk om een persoonlijk oordeel te geven over een dergelijke ingewikkelde hectische periode.
Michel Binsbergen vindt dat de Georgiërs met de opstand hun hand hebben overspeeld.
Aad Jesse zegt dat de Georgiërs geen andere keus hebben kunnen maken, gegeven de omstandigheden.
Harry de Graaf zegt dat al vrij gauw de opvatting was dat de Georgiërs louter hun eigen hachje wilden redden.
Theo Witte heeft geen rancune maar veel pijn over Georgiers
Theo Witte zegt: de Georgiers hebben voor zichzelf gekozen
'Het was geen bevrijding', zegt Annie van Swinderen